અંક ૨

‘વાચનમિલાપ’ના આઝાદી દિને મુકાયેલા પ્રથમ અંકના પ્રતિભાવો અત્યંત આનંદદાયક અને ઉત્સાહવર્ધક રહ્યા છે. પ્રકાશકને આવેલો વિચાર લોકોમાં પણ બરાબર ઝીલાયો છે અને કહી શકાય કે એનો ઉચિત પડઘો પણ પડ્યો છે.

પ્રતિભાવો એ પણ દર્શાવે છે કે પ્રજા સમજુ છે અને તેમાં હજુ વાંચનનું મૂલ્ય પમાય છે, એની ભૂખ વરતાય છે. વારંવાર કહેવાતું રહ્યું છે કે માણસ જેટલી પહેરવા-ઓઢવાની ખાવા-પીવાની, ટાપટીપની કાળજી રાખે છે તેટલી પોતાના વિચારો કેવા હોવા જોઈએ એની રાખતો નથી. બાહ્ય દેખાવની વધુ પડતી ચિંતા અને આંતરિક મૂલ્યની બાબતે અભાનતા એ કાયમનો પ્રશ્ન છે.

જીવનની ગુણવત્તા ત્યારે જ ઊંચી આવે જ્યારે વ્યક્તિમાં અને સમાજમાં વૈશ્વિક મૂલ્યો પ્રત્યે સભાનતા વધે. મારી આઝાદીની સાથે બીજાની આઝાદીનો વિચાર સતત આવતો રહે. આમ બને તો જગત વધુ જીવવા જેવું લાગે. રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક સ્વીકારતી વખતે (હવે જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કૃત એવા) રઘુવીર ચૌધરીએ કહ્યું હતું કે જીવન જો વન સ્વરૂપ હોય તો આપણે તેને ઉપવનમાં પલટવાનું છે.

ફ્રેંચ ફિલસૂફ સાર્ત્રનો વિચાર હજુ ઘણાને સમજાતો નથી જ્યારે સાર્ત્ર એવું કહે છે કે વિચાર પણ એક કાર્ય છે. વિચાર એ ચિંતનમાંથી અભિવ્યક્ત થાય છે. તે લખાણ દ્વારા બીજા સુધી પહોંચે છે. એવા લખાણનું વાચન એ વાચન મિલાપ તો છે જ પણ એ વિચાર મિલાપ પણ છે. અંતતોગત્વા ઉદ્દેશ તો માણસને વિચાર સાથેનું મિલન કરાવવાનો છે. આવા વિચારયજ્ઞમાં ઋત્વિજનું ઘણું મહત્ત્વ છે. ઋતુ પ્રમાણે યોગ્ય સમયે યોગ્ય યજ્ઞ થાય તેનું મહત્ત્વ સ્વીકારાયું છે. એ અર્થમાં પણ આ વિચારયજ્ઞ સમયસરનો છે.

ઘણા મિત્રોએ આવી પસંદગીનું કાર્ય ઘણું અઘરું હોવાનું સ્વીકાર્યું છે. કોઈપણ કાર્ય એક દૃષ્ટિએ અઘરું હોય છે તો બીજી દૃષ્ટિએ સહેલુંસટ હોય છે. એકને જે અઘરું લાગે છે તે બીજાને સહેલું લાગે છે. જો સર્વની દિશા એક જ હોય, શોધ એક જ હોય, તો કામ સરળ પણ બને છે. હું જે શોધું છું તે જ બીજો પણ શોધે છે ત્યારે એકને થતી પ્રાપ્તિ બીજાની પણ બની જાય છે. બન્નેની શોધનો એક સાથે અંત આવતો જાય છે. વાચકોને જો અંક ગમ્યો છે તો એની પાછળ સહિયારી શોધની સફળતા છે એવી શોધનો આનંદ એકલા સંપાદકનો ન હોઈ શકે.

વાચન એ સ્વૈચ્છિક અને અત્યંત અંગત એવી પસંદગીની પ્રવૃત્તિ છે. અંગ્રેજીમાં કહેવાયું છે કે જેટલી કાળજીથી શબ્દ લખાયો છે એટલી કાળજીથી તે શબ્દ વંચાવો જોઈએ. Things written with care deserve to be so read. એટલે વર્ષભરની તંદુરસ્તી માટે આપણે જેમ વસાણું ખાઈએ છીએ એવી નિષ્ઠાથી વંચાવું જોઈએ અને વિચારાવું પણ જોઈએ.

ક્યારેક આપણને લાગે છે કે આપણે રોજબરોજ નિતનવી સમસ્યાઓનો સામનો કરી રહ્યા છીએ. ખરેખર એવું હોતું નથી. સમસ્યાઓ નવા સ્વરૂપે નવા સમયમાં આવતી હોય છે. આ અંકનો ઉમાશંકર જોશીનો લેખ દાયકાઓ જૂનો હોવા છતાં આજના સમયમાં આપણને માર્ગદર્શન આપતો હોય એવો તરોતાજા લાગે છે. 'ભૂમિપુત્ર’માં પહેલા પાને વિનોબાના જે વિચારો મુકાય છે તે જાણે આજના મનુષ્ય માટે ગઈકાલે જ લખાયા હોય એવા લાગતા હોય છે. એવા બીજા કેટલાય લેખકો છે જેમનાં લખાણો આવી ગુણવત્તા ધરાવતા હોય છે. આપણી ગરજે એવાં લખાણો સુધી પહોંચવું રહ્યું. આજના સાંપ્રત પ્રશ્નો કેવા છે એના કેવા ઉપાયો થઈ રહ્યા છે, એને કેવી રીતે જોવા જોઈએ એની ખબર આ અંકના લેખોથી મળશે એવો મારો વિશ્વાસ છે.

વિચાર તો એવો પણ છે કે દસ પંદર લીટીમાં કોઈ વાચક કોઈક વૈચારિક મુદ્દાને આલેખી શકે તો એવો વિચાર-સંવાદ પણ ઊભો થાય એને માટે અવકાશ ઊભો કરવો. આજે પ્રજાના પ્રતિનિધિગૃહોમાં ધોરણસરની ચર્ચા થઈ રહી નથી ત્યારે એક હરતીફરતી વિચાર સંસદ ઊભી થતી હોય તો કોને ન ગમે?

— ડંકેશ ઓઝા

લેખકની જવાબદારી^[20] માં કેટકેટલું આવે અને શબ્દોથી અભિવ્યક્ત થનારા જ્યારે ઊણા ઊતરે ત્યારે શું થાય તે માટે સમર્થ સાહિત્યકાર ઉમાશંકર જોશી વિશ્વવિખ્યાત ગ્રીક તત્ત્વચિંતક પ્લેટોના^[2] આદર્શ રાજ્યના ખ્યાલથી લખાયેલા 'રિપબ્લિક' ગ્રંથના શબ્દો ટાંકે છે. પ્લેટોએ તેમાં લખ્યું છે કે, ‘સુનિયંત્રિત રાજ્યમાં એને [લેખકને] ન પ્રવેશવા દેવામાં આપણે સાચે માર્ગે છીએ, કારણ કે એ લાગણીઓને જગાડે છે, પોષે છે અને બળવાન બનાવે છે તથા બુદ્ધિને વણસાડે છે.’ બીજી તરફ લેખકના પડકારનીય વાત ઉમાશંકર જોશીએ કરી છે. તેમના શબ્દો : ‘કલાકાર બનવું, લેખક બનવું એ કાંઈ નાનીસૂની જવાબદારી નથી. ખાસ કરીને અત્યારના સમયની વૈષમ્યભરી સ્થિતિમાં આપણો યુગ, જેને ચિંતાના યુગ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તેનું જો કોઈ મુખ્ય આહ્વાન હોય તો તે છે સંપૂર્ણ રીતે શીર્ણવિશીર્ણ થઈ જવાનો સતત ભય.’ લેખકની જવાબદારીના સંદર્ભે વિગતે લખાયેલું આ લખાણ આજના સમયમાં જ્યારે લેખક-પત્રકારોની ભૂમિકા ડામાડોળ થઈ રહી છે ત્યારે તે વિશેની સ્પષ્ટતા આપે છે.

જે ઘડીએ કલાકના સત્તરેક હજાર માઈલની ગતિથી માનવનિર્મિત ચંદ્ર પૃથ્વીની પરિક્રમા કરી રહ્યો છે અને આ ગ્રહ ઉપરના રહેવાસીઓ પોતાને એક મજાની(!) પરિસ્થિતિમાં મુકાયેલા જુએ છે તે વખતે અહીં એકઠા થયેલા આપણે સૌ અત્યારે ઝડપથી પલટતી આ દુનિયામાં લેખકની જવાબદારી શી હોવી જોઈએ એની ઉપર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા માગીએ છીએ.

દુનિયા પલટાઈ રહી છે અને બેશક ઝડપભેર પલટાઈ રહી છે, પણ બધાં પરિવર્તન એ શું અનિવાર્યપણે પ્રગતિ લેખાય? કદાચ એ કેવળ ગાંડી ગતિ કે આંધળો ધસારો હોય, એક અંધગલીમાંથી બીજીમાં નાસી છૂટવાનો પ્રયત્ન હોય, શંકાઓ અને અમંગળ આગાહીઓના વંકવોળામણા માર્ગ ઉપરની નિરર્થક રઝળપાટ હોય, અથવા તો જ્વાલામુખીના મોં તરફ ધપવાનું કૌતુકભર્યું પ્રલોભન હોય. આજે માણસ પોતાની જાતને જે પરિસ્થિતિમાં મુકાયેલો જુએ છે તે કાંઈક આ પ્રકારની છે. એ કદાચને લેખક હોય, તો એની જવાબદારી શી હોવી ઘટે?

હું સીધી વાત કરવાનું પસંદ કરું તો એ અંગે ક્ષમા યાચવાની ભાગ્યે જ જરૂર હોય. આરંભમાં જ કબૂલાત કરવાની રજા લઉં છું કે લેખક જો આજની ઘડીએ—અથવા તો કહો કે કોઈ પણ ઘડીએ—પોતાની જાતને સ્વસ્થ રાખી શકે અને લેખક-સાક્ષર (a man of letters)–સર્જક કલાકાર થઈ શકે તો એથી અદકા ભાગ્યની ખેવના હું ન રાખું.

લેખક એને રસ્તે જતો હોય એમાં કાંઈક કર્યા વગર જેને ચેન ન પડે એવા કેટલાક હોય છે—અને એ વર્ગમાં કેટલાક લેખકોનો પણ સમાવેશ થાય છે—એ હકીકત મારા ખ્યાલમાં છે. એ લોકો હંમેશાં લેખકને, એણે શું લખવું જોઈએ અને શું નહીં એ ચીંધ્યા કરતા હોય છે. આવા લોકો હોય છે એ લેખક માટે સારી વસ્તુ છે. એને તેઓ સજાગ રાખે છે, આત્મનિરીક્ષણની એને તકો પૂરી પાડે છે.

એ વર્ગમાં કેટલાકની અપેક્ષા એવી હોય છે કે લેખક ભાટનો ભાગ ભજવે. ભૂતકાળનું આ એક વળગણ છે. પ્રાચીન સમયમાં કવિ ઘણી વાર ભાટચારણ કે વહીવંચાનો ભાગ ભજવતોય તે. અર્વાચીન કાળમાં પણ, સામૂહિક અહમ્ને પંપાળે એ પ્રકારની રચના સાથે હાજર થવા કવિ તરફ અપેક્ષાભરી નજરે જોનારાઓનો તોટો નથી. જ્યારે કોઈ રાષ્ટ્ર દુશ્મન સાથે યુદ્ધે ચઢ્યું હોય છે ત્યારે લોકોને પાનો ચઢાવે એવાં ગીતો કવિએ લલકારવાં રહે. ગ્યુઈથે^[3] જેવા સાક્ષરને આ કામ બજાવવાનું કહેવામાં આવ્યું હતું. પણ એ સ્વધર્મ સમજતા હતા. એમણે કહ્યું હતું કે પોતે ઢોલ-પીટુ ન હતા. દુશ્મન માટે જનતાના મનમાં ધિક્કારની લાગણી પ્રગટાવવા લેખકને કહેવામાં આવે છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન, સંગ્રામે ચઢેલી એક પ્રજાએ એક એવી રચના નીપજાવી હતી જેને ધિક્કારનું ખાસ્સું ઉપનિષદ કહીએ તો ચાલે. ફ્રેન્ચ સૈન્યો પોતાની ભૂમિ ઉપર ફરી વળ્યાં એ સમયે ગ્યુઈથેએ જે કહેલું તેનું સ્મરણ થાય છે. એમણે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે સંસ્કારિતાના ઘડવૈયા એવા ફ્રેન્ચ લોકોને માટે પોતાના હૃદયમાં એવું સ્થાન હતું કે તેમને પોતે ધિક્કારી શકે એ અસંભવિત હતું. દુનિયા ખરે જ રંક બની જાય, જો એના કવિઓ ઊંચાં નિશાન પર દૃષ્ટિ ઠેરવવાને બદલે જગતના ક્ષણિક આવેશોને વશ વર્તે.

કેટલાકો કવિની જે પ્રબળ અસર પડતી હોય છે તેને નિયમનમાં રાખવાની અથવા ઉપયોગમાં લેવાની ઈચ્છા ધરાવતા હોય છે. સર્જકશક્તિવાળા લેખકની લોકો ઉપર જે ભૂરકી હોય છે તેની પ્લેટો^[4] ને દહેશત હતી, અને આદર્શ નગરરાજ્યમાંથી એને એ હાંકી કાઢવા તૈયાર થયા હતા. પોતાના રિપબ્લિક (૧૦ : ૬૦૫-૬૦૭)માં એ આદેશે છે કે : “સુનિયંત્રિત રાજ્યમાં એને ન પ્રવેશવા દેવામાં આપણે સાચે માર્ગે છીએ, કારણ કે એ લાગણીઓને જગાડે છે, પોષે છે અને બળવાન બનાવે છે તથા બુદ્ધિને વણસાડે છે. …. આપણે આપણી એ માન્યતામાં મક્કમ રહેવું ઘટે કે દેવતાઓનાં સ્તોત્રો અને પ્રસિદ્ધ પુરુષોની પ્રશસ્તિઓરૂપ કવિતાને જ આપણે આપણા રાજ્યમાં અનુમતિ આપીશું……આપણે એને (કવિતાને) આવકારવામાં આનંદ માનીશું—એની ભૂરકીથી આપણે અજાણ નથી; પણ એટલા ખાતર આપણે સત્યને દગો નહીં દઈએ.” અર્વાચીન સમયના કેન્દ્ર-નિયંત્રિત સામ્યવાદી રાજ્યે પ્લેટોની શિખામણમાં સુધારો કર્યો છે; જુઓ તો ખરા, લેખકને એ પહેલા ખોળાના ગણીને રાખે છે અને એમની ચોટલી પોતાના હાથમાં રાખે છે! જે દેવો અને દેવીઓનાં સ્તોત્રો કવિઓએ ગાવાનાં છે તે, આ દાખલામાં, છે પોલાદનાં કારખાનાં અને સામૂહિક કૃષિવિસ્તાર ઉપરની આદર્શ ગાયો. પણ પ્લેટો જેને ‘પ્રસિદ્ધ પુરુષોની પ્રશસ્તિઓ’ કહે છે તેની રચના કરવી એ અર્વાચીન કાળમાં એટલી સહેલી વસ્તુ નથી. દેશવટો ભોગવતા હંગેરિયન લેખક પાલકોઝી-હોરવાથે^[5] સામ્યવાદી શાસન હેઠળ લેખક કેવી વિષમ સ્થિતિમાં મુકાય છે તેનું વર્ણન કર્યું છે. જાપાનમાં, ગયા સપ્ટેમ્બરમાં, ૨૯મા પી. ઈ. એન^[6] સંમેલન સમક્ષ એમણે કહ્યું હતું : “મારો એક મિત્ર છે, અત્યંત કમનસીબ મિત્ર છે,–નામ ઝોલ્ટાન ઝાક. ૧૯૫૦માં હંગેરિયન લેખકો અને કવિઓને સ્તાલિન^[7] અંગે પવાડા લખવાનું કહેવામાં આવ્યું. એણે રચ્યોય તે સ્તાલિનનો પવાડો. ખ્રુશ્ચેવ^[8]ના વ્યાખ્યાન બાદ, એને જ્ઞાનતંતુની બીમારી લાગુ પડી. છ મહિના એ આરોગ્યભવનમાં રહ્યો. અત્યારે એ જેલમાં છે. જેઓ લેખકોને રિબાવી રહ્યા છે તેમના પવાડા લખવાનું એને કહેવામાં આવી રહ્યું છે.”

લોકશાહી રાજ્યોમાં પણ એવા લોકો ખસૂસ છે, જેઓ લેખકને એને રસ્તે જવા ન દે. પહેલાંના સમયમાં રાજાઓ અને ધનિકો લેખકને આશ્રય આપતા. સંસ્કૃતમાં સુભાષિત છે કે निराश्रया न शोभन्ते पण्डिता वनिता लताः । પણ મુદ્રણયંત્રની શોધ પછી અને લોકશાહી રાજ્ય હેઠળ, લેખકને સારા એવા બહોળા વર્ગ તરફથી આશ્રય મળવા માંડ્યો. બે હજાર નકલોની આવૃત્તિ પ્રગટ થાય અને વેચાઈ જાય તો લેખકને જે રકમ મળે છે તે બે હજાર ગજવાંમાંથી આવી મળી હોય છે. જૂના સમયની પેઠે એનો કોઈ એક આશ્રયદાતા નથી, જે એને પોષતો હોય અને તેથી કયા સૂરમાં ગાવું તે ચીંધવાનો હક ધરાવતો હોય. પણ જાહેર રુચિ નામની એક વસ્તુ છે અને જુદાં જુદાં જૂથોના પૂર્વગ્રહો કામ કરતા હોય છે, જે ગ્રંથકર્તાના કાર્ય ઉપર કોઈ ને કોઈ પ્રકારનું દબાણ લાવ્યા વિના રહેતા નથી. આવા દબાણની સામે એ થાય તો એ નૈતિક રીતે બેજવાબદાર છે એમ કહેવામાં આવે. લોકશાહીમાં, વળી, એવા પણ કેટલાક માણસો હોય છે જેઓને હિંમતભેર લોકોની વતી બોલવાની આદત પડી હોય છે. લોકલટુઓ— થાળીપીટુ રાજકારણી માણસો અવારનવાર લેખકની રાજકીય જવાબદારીનો સવાલ ઉઠાવતા હોય છે. અમુક ચોક્કસ રાજકીય પક્ષનો પ્રચાર એ કરે તો જ તેઓ જંપે. એમ ન કરે તો એને જનતાના દુશ્મન તરીકેની છાપ મારવામાં આવે. યુગોથી લેખક ઉપર બિનલોકપ્રિય ધાર્મિક કે નૈતિક ખ્યાલો સેવવા માટે અને અણગમતા રાજકીય પક્ષના હોવા બદલ પસ્તાળ પડતી રહી છે. વીસમી સદીના મધ્યકાળમાં રાજકીય ક્ષેત્રમાં ડાકણોની જેમ વિરોધીઓનો પીછો પકડવાની પ્રવૃત્તિ આપણે સૌએ જોઈ. સાહિત્યક્ષેત્રમાં પણ એના છાંટા ઊડ્યા. શ્રી એઝરા પાઉન્ડ^[9] ધરી સત્તાઓ માટે થાળી પીટતા પકડાયા. [જોકે પાઉન્ડદાદા ૧૯૫૭માં ઈલ તેમ્પો (રોમનું અખબાર)ના ખબરપત્રીને કહે : “બુઢ્ઢા મુસ(મુસોલિની)ને હું એક જ વાર મળેલો અને અમારા વાર્તાલાપથી ન તો એને ખુશી ઊપજેલી, ન મને, મેં રેડિયોપ્રવચનો કરેલાં–રૂઝવેલ્ટ^[10]ની મૂર્ખાઈઓ ઉપર; પણ એક અમેરિકી તરીકે મારા અંતરાત્મા વિરુદ્ધ મેં કદી કશું કહ્યું ન હતું.”] ગમે તેમ પણ તે અત્યારે સેઈન્ટ એલિઝાબેથ ઈસ્પિતાલમાં નજરકેદ છે. શ્રી એલન ટેઈટે^[11] ૧૯૫૧માં આખી વાત સુરેખ રીતે રજૂ કરી હતી. એમણે કહેલું : “હું જે વસ્તુ માટે એમને સહેજે માફ કરી શકતો નથી તે તો એ છે કે એમણે કોઈને પણ ખાતર થાળી પીટવાનું પસંદ કર્યું." અને પછી ભૂલભરી ન હોય એવી રાજકીય ભૂમિકા કવિએ સ્વીકારવી જોઈએ એવો અનુરોધ કરનાર કવિશ્રી મૅકલીશ^[12]  વિશે એમણે બે શબ્દ ઉમેર્યા છે. શ્રી ટેઈટ કહે છે : “હું જ્યાં સુધી એમના રાજકીય સિદ્ધાંતો-(એમના सिद्धांतोને એમના अभिप्रायोથી હું જુદા પાડું છું)—ને સમજી શકું છું ત્યાં સુધી તે શ્રી પાઉન્ડના સિદ્ધાંતો કરતાં મને વધુ રોચક લાગે છે, પણ એ હકીકતને હું અપ્રસ્તુત લેખું છું. આ કવિઓના તાત્કાલિક अभिप्रायो મને એકસરખા અનુરોધકારી, અર્ધભાવગીતોદ્ગાર જેવા અને સાચી ભૂમિકા વિનાના લાગે છે… કાર્યની બે મહાન પરિપાટીઓ—કાવ્ય અને રાજકારણ–એના મિશ્રણ અને દુરુપયોગ માટે સમાજ જો કવિઓ સામે તહોમતનામું બજાવે અને કામ ચલાવે તો પાઉન્ડને આપણે, સંભવતઃ સ્વિફ્ટે^[13] સર્જેલ કોઈક સમાજરચનામાં બની આવે એમ, બીજી વાર તહોમતદાર બનાવવા પડે. અને ન્યાયની ખાતર આપણે પાઉન્ડની પડખે એક ખોલી શ્રી મૅકલીશને માટે પણ ફાજલ રાખવી રહે."

લેખક એ પયગંબર હોય એ રીતે જોવાનું પણ વલણ હોય છે અને પયગંબરના પાઠમાં પણ ઘણાએક દાખલાઓમાં એ જરૂર દીપી ઊઠેલો છે. આથી, જ્યારે જ્યારે લોકો કોઈ મહાપત્તિમાં ફસાઈ પડે છે ત્યારે ત્યારે લેખક પ્રત્યે દોષારોપણ-પૂર્વક તર્જની લંબાવીને બોલી બેસે છે : “આ માણસે અમને છેહ દીધી! એને તો સૂઝવું જોતું'તું!" આ કદાચ આદરબુદ્ધિના ઉદ્ગાર છે, પણ એની રીત કઢંગી છે. લેખક માટે ઊંચી માનબુદ્ધિ હોય છે, સૃષ્ટિનાં રહસ્યોની સમજ એની પાસે છે એવો એને વિશે ખ્યાલ ઘર કરી બેઠેલો હોય છે, માનવજાતિના અંતરાત્મા તરીકે એની ગણના થતી હોય છે અને એ રીતે એ વર્તે એવી અપેક્ષા રખાતી હોય છે.

પરંતુ લેખક, કવિ, એને માથે ધર્મગુરુ કે પયગંબર અથવા ભાટ કે પ્રચારકની કામગીરી બજાવવાની ફરજ હોવી ન જોઈએ. સમકાલીન જીવન ઉપર એની કાંઈ ગણનાપાત્ર અસર પડતી જોવા મળે તોપણ એ એની હસ્તીને ન્યાય્ય ઠેરવનાર વસ્તુ નથી. એક અર્થમાં કલા માત્ર પ્રચાર છે, કોઈ ને કોઈ કાળે એની અમુક પ્રકારની અસર પડતી હોય છે એ હકીકત લક્ષમાં લઈએ તો. પણ એની અંદરનું પ્રચારમૂલ્ય તે જેને આધારે એ જીવે અથવા મરે એવી વસ્તુ નથી : કદાચ એની આગવી જે કાંઈ અસરકારકતા છે—જે રોકડા તૈયાર ઉકેલો આપવાને બદલે વસ્તુસ્થિતિનું એની પૂરેપૂરી સંકુલતામાં પ્રતિનિર્માણ રજૂ કરવામાં રહેલી છે–તેની ધાર પ્રચારમૂલ્યને લીધે બૂઠી થવા સંભવ છે. “મારી ઉપર સીધી કે આડકતરી કાંઈક અસર પાડવા કરતી હોય એવી કવિતાનો મને તિરસ્કાર છે.” એમ કીટ્સ^[14] કહેતો. સાહિત્યિક કૃતિની મૂલ્યવત્તાનો આધાર લેખક ભૂલવગરની સૈદ્ધાન્તિક ભૂમિકા સ્વીકારે અથવા સુપ્રતિષ્ઠિત ધર્મશ્રદ્ધાનો આશરો લે એની ઉપર નથી. બર્કન^[15] વિશે હૅઝલિટ^[16] કહેતો તેમ, “તેની મુખ્ય દલીલમાં એણે થાપ ખાધી હોય, તેમ છતાં ખોટા તારણ સુધી પહોંચવામાં એણે પચાસ સત્ય આપણને આપ્યાં હોય.” કેટલીયે કલાકૃતિઓમાં અભિપ્રેત એવી ધર્મશ્રદ્ધાઓ સાથે સહાનુભૂતિ દાખવવી આપણે માટે શક્ય નથી (તે તે ચોક્કસ માન્યતા કે ધર્મશ્રદ્ધાની ગેરહાજરીમાં એ કલાકૃતિઓ શક્ય બની હોત એ જાતના કથનથી આ જુદું જ કથન છે), અને તેમ છતાં આપણે એમનો આનંદ માણી શકીએ એ સ્થિતિમાં છીએ. જે કલાકાર કલા સિદ્ધ કરવામાં સફળ નીવડે છે તે પોતાની પ્રત્યેની તેમ જ સમાજ પ્રત્યેની જવાબદારી અદા કરી છૂટે છે. આપણા સમયનું સૌથી શોકજનક લક્ષણ હોય તો તે એ કે કલાકાર પોતાના કલા સિદ્ધ કરનાર સ્વભાવ કરતાં બીજી વસ્તુઓની મદદથી સમાજ આગળ પોતાના અસ્તિત્વને ન્યાય્ય ઠેરવવા ચિંતાતુર જોવા મળે છે; જ્યારે, ખરું જોતાં, એ જો પોતાની કલા દ્વારા વસ્તુસ્થિતિની નવેસરથી પ્રતિનિર્મિત રજૂ કરી શકે અને એ રીતે એક સમૃદ્ધતર સૃષ્ટિ આપણામાંના પ્રત્યેકની પહોંચમાં છે એવો સધિયારો આપી શકે તો એ પૂરતું છે.

કલાકાર બનવું, લેખક બનવું, એ કાંઈ નાનીસૂની જવાબદારી નથી, ખાસ કરીને અત્યારના સમયની વૈષમ્યભરી સ્થિતિમાં. આપણો યુગ, જેને ચિંતાના યુગ તરીકે ઓળખાવવામાં આવેલ છે, તેનું જો કોઈ મુખ્ય આહ્વાન હોય તો તે છે સંપૂર્ણ રીતે શીર્ણવિશીર્ણ થઈ જવાનો સતત ભય. જેમ જેમ વિજ્ઞાન અને યંત્રશાસ્ત્ર આગળ વધતાં જાય છે તેમ તેમ સભ્યતા અને સંસ્કૃતિનો હ્રાસ થતો જતો લાગે છે. યંત્રશાસિત સમાજ વૈયક્તિકતાને ભૂંસવા કરે છે, વ્યક્તિના લગભગ લોપની દશા હાથવેંતમાં છે. સમૂહમાનવનું ઉત્થાન માનવીના ગૌરવને હાનિ પહોંચાડી રહ્યું છે. સમૂહ-વિચારસંક્રાન્તિનાં સાધનો બૌદ્ધિક જીવનના ટુકડા ટુકડા કરી રહ્યાં છે અને માણસને એક નવીન પ્રકારનો બર્બર (અસંસ્કારી, અનાર્ય) બનાવી રહ્યા છે; દેખીતો તો એ કલાના ગંજ ઉપર અને જીવન અંગેની અઢળક માહિતી ઉપર જીવતો હોય છે પણ સૌન્દર્ય એ પોતાને પોસાતી એક શોખની વસ્તુ કરતાં કાંઈક વિશેષ છે અને જ્ઞાન એ યંત્રશાસિત સમાજજીવનમાં સગવડભર્યા ગુજારા માટે સજ્જતા આપનાર વસ્તુ કરતાં કાંઈક વધારે છે એ વાત એના સમજવામાં આવી હોતી નથી.

આવા આહ્વાનનો સામનો કરીને જે કલા સિદ્ધ કરી શકે તે, ખરે જ, ઘણુંબધું વધારે સિદ્ધ કરે છે. પોતાની કલાની સરજત દ્વારા પોતાની માનવતાની સ્થાપના કરીને એ માનવગૌરવની પતાકા ફરફરાવે છે. સુગ્રથિત અસ્તિત્વની શક્યતા એ ચીંધે છે અને પોતાના યુગની સમગ્ર ચિંતાની પાર ઉત્સાહભેર એ ટકી રહે છે તેથી કરીને એ-બલકે એની કૃતિ–સંસ્કૃતિની આશાની મૂર્તિ બની રહે છે.

આધુનિક ઉદ્યોગવાદ અને એના અનુસંધાનમાં પ્રગટેલી યંત્રશાસન-વ્યવસ્થાએ માણસને એક ચોક્કસ ઢાંચામાં નાખ્યો છે અને એકેએક એનાં આંતરલક્ષણોને છોડવાની એને ફરજ પાડી છે, પરિણામે એ આધ્યાત્મિક રીતે માંડ માંડ ગુજારો કરતો જોવા મળે છે. માનવજાતિની આવી દશામાં, જે કોઈ, સુગ્રથિત પ્રતિનિર્મિતિ દ્વારા, માનવજીવનનું એની ગૂંચવણ-ભરી સંકીર્ણતાપૂર્વક સંગતતાભર્યું ચિત્રણ રજૂ કરી શકે, તેની જવાબદારી વધારાની અર્થમયતા અને અગત્ય ધારણ કરે છે. માનવદુનિયાની છુપાયેલી શક્યતાઓનું ચિત્ર કલાકાર રજૂ કરે છે. નિર્ભીક સત્યશોધક તરીકે એ દેખા દે છે. ઉપલક રીતે ગૂંચવાડાભરેલ લાગતા વિશ્વક્રમમાં સંભવતઃ જે અંતિમ સંવાદ-વ્યવસ્થા રહેલી છે તેના પુરાવા-રૂપ—બહુ ભાર મૂક્યા વિના કહીએ તો, સૂચનરૂપ-એની કૃતિ બની રહે છે. બ્રાઉનિંગ^[17]  કહે છે :

What is art,

But life upon a larger scale, the higher, When, graduating up in a spiral Line Of still expanding and ascending gyres, It pushes toward the intense significance Of all things, hungry for the Infinite?

–સારાંશમાં, કલા એ ઊંચે ને ઊંચે બઢતા, અસીમ માટે ક્ષુધા ધરાવતા; વસ્તુમાત્રની સઘન સાર્થકતાને આંબવા કરતા બૃહત્તર ઉચ્ચતર જીવન સિવાય બીજું શું છે?

અંતમાં, ભૂતકાળને જઈ જઈને વળગવાની વૃત્તિ, જેનો ખાસ કરીને હિંદના લેખકોના મન ઉપર ઘણોબધો ભાર લાગે છે, તેને વિશે બે શબ્દ ઉમેરવાની રજા માગું છું. આપણી પાસે અત્યંત સમૃદ્ધ વારસો છે, અને એમાંનો સારો એવો અંશ જીવંત અને સક્રિય છે. એક બાજુ આપણે કોઈ જાતની સંકુચિત સંસ્કૃતિવિષયક પ્રાદેશિકતાથી પીડાવા માગતા નથી, તેમ બીજી બાજુ આપણે પશ્ચિમના એક સાંસ્કૃતિક સંસ્થાનની જેમ ન જીવ્યાં કરીએ એ પણ આપણે જોવા માગીએ છીએ. એનો અર્થ હરગિજ એવો નથી કે પશ્ચિમની પરંપરાઓમાં જે કાંઈ ઉત્તમ છે તેને આત્મસાત્ કરતાં આપણે ખંચકાઈશું. જે આપણું મુખ્ય ધ્યેય નવ-જાત, પુનર્જાત ભારતની વાઙ્ગમય પ્રતિનિર્મિતિ એ હોય, તો આપણે પ્રાચીન હિંદની આધ્યાત્મિકતા ઉપર લગાતાર મુસ્તાક રહેવાનું હોય નહીં. એટલું જ નહીં, આપણી આસપાસના અને અંદરના નરકમાં ડોકિયું કરતાં પણ આપણે અચકાઈએ નહીં. હાર્ડી^[18] કહે છે તેમ, “બહેતર વસ્તુ તરફનો જો કોઈ રસ્તો હોય તો તે ખેડવા માટે બદતર વસ્તુ પૂરેપૂરી નજરમાં હોય એ જરૂરી થઈ પડે છે.” આપણે એ પણ ચકાસીશું કે આપણી આધ્યાત્મિકતામાંથી કેટલી આધુનિક જીવનસંદર્ભમાં ટકી શકે છે. કાંઈ નહીં તો દેશમાં અને પરદેશમાં આપણે આપણી આધ્યાત્મિકતાનો વાવટો ફરકાવવાનો લોભ ખાળીશું, છેવટે એટલા કારણે કે એમ કરવું એ સારી રીતભાત નથી. જેઓને આ પ્રશ્નમાં સાચો રસ હોય તેઓ આપણી આધ્યાત્મિકતાનો સારભાગ શોધવા પ્રયત્ન કરશે અને તે સમગ્ર માનવજાતિની મિલકત છે એ બાબત ખાતરી કરશે. ટાગોરે ‘ગોરા'માં આ વસ્તુ પ્રશસ્ય રીતે કરેલી છે. ગોરા ભારતીય ધર્મપરંપરામાં જે કાંઈ ઉત્તમ છે તે બધાનો હિમાયતી હતો. એકાએક એને ખબર પડે છે કે પોતે યુરોપીય છે. આ નવલકથામાં ટાગોરે જે પ્રશ્ન ઉપસ્થિત કર્યો છે તે આ છે : ભારતે હવે ગોરાને—એક બહારની વ્યક્તિને આપવા જેવું કાંઈ છે નહીં? અને એમણે આનંદમયી અને પરેશબાબુનાં પાત્રો દ્વારા ઉત્તર પણ પૂરો પાડ્યો જ છે. તેઓ બંને ક્યારનાંય પોતપોતાના વર્તુળ બહાર નીકળી ગયાં હતાં (પરેશબાબુ તો હિંદુમાંથી ખસી બ્રહ્મોમાં ગયેલા તેમાંથી પણ હવે બહાર નીકળી ગયા જેવા હતા) અને ગોરા તો નાછૂટકે બહારનો બન્યો હતો જ્યારે એ બંને સ્વેચ્છાથી બહાર જઈને બેઠાં હતાં. પરંપરાગત અથવા તો ક્રાંતિકારી ધાર્મિક સમાજોમાંથી ખસીને બહારનાં બનવાનું એમણે પસંદ કર્યું તે પ્રેમની એક પરમ ઝંખનાને વશ વર્તીને જ. કદાચ ટાગોર આ બે પાત્રો દ્વારા અને ગોરાને જે ખાસ પરિસ્થિતિમાં મૂક્યો છે તે દ્વારા એમ સૂચવે છે કે સાચું ભારત ભારતીયતાને વટી જાય છે (अतितिष्ठाति दशाकुलम्). આ રીતે જોતાં આપણા આધ્યાત્મિક વારસાનું સારતત્ત્વ તે એક પાશ્ચાત્ય કવિ, શ્રી ઑડન^[19], “આપણે એકબીજા પ્રત્યે પ્રેમવર્તાવ રાખવો જોઈએ અગર મૃત્યુ વહોરવું જોઈએ" એમ કહે છે તેથી કઈ રીતે જુદું પડે છે ખરું?

— ઉમાશંકર જોશી

[સંસ્કૃતિ, નવેમ્બર ૧૯૫૭]

[નવજીવનનો અક્ષરદેહ]

___________

[1] ભારતીય પી. ઈ. એન.ના ચોથા અધિવેશન-વડોદરામાં તા. ૨૭-૧૦-‘૫૭ને દિવસે મૂળ અંગ્રેજીમાં વંચાયેલું.

[2] પ્લેટો [ઇ. સ. પૂર્વે ૪૨૭-ઇ. સ. પૂર્વે ૩૪૭], વિશ્વ વિખ્યાત ગ્રીક ચિંતક.

[3] જૉન વૂલ્ફગેંગ ગ્યુઈથે [૧૭૪૯-૧૮૩૨], જર્મન ભાષાના બહુમુખી પ્રતિભા ધરાવનારા સાહિત્યકાર.

[4] પ્લેટો (ઈ.સ. પૂર્વે ૪૨૭-ઈ.સ. પૂર્વે ૩૪૭], વિશ્વવિખ્યાત ગ્રીક ચિંતક.

[5] જ્યોર્જ પાલકોઝી-હોરવાથ [૧૯૦૮-૧૯૭૩], હંગેરીના જાણીતા લેખક, આત્મકથાનક થકી જાણીતા થયેલા સર્જક.

[6] લેખકોનું વૈશ્વિક મંડળ, જેની સ્થાપના ૧૯૨૧માં લંડનમાં થઈ હતી.

[7] જૉસેફ સ્તાલિન [૧૮૭૯-૧૯૫૩], રશિયાના ક્રાંતિકારી નેતા અને રશિયાને સોવિયેત સંઘમાં રૂપાંતરિત કરનાર.

[8] નિકિતા ખ્રુશ્ચેવ [૧૮૯૪-૧૯૭૧], સ્ટાલિનના અવસાન બાદ રશિયામાં સત્તા પર આવનારા. સ્ટાલિનના પ્રખર ટીકાકાર.

[9] એઝરા પાઉન્ડ [૧૮૮૫-૧૯૭૨], અમેરિકન કવિ અને વિવેચક.

[10] થિયોડૉર રૂઝવેલ્ટ (૧૮૫૮-૧૯૧૯], અમેરિકાના પ્રમુખ (૧૯૦૧-૧૯૦૯).

[11] એલન ટેઈટ (૧૮૯૯-૧૯૭૯], અમેરિકાના જાણીતા કવિ અને નિબંધકાર, સામાજિક નિસબતથી જોડાયેલા સર્જક.

[12] આર્ચિબાલ્ડ મૅકલીશ [૧૮૯૨-૧૯૮૨], અમેરિકન કવિ અને લેખક.

[13] જોનાથન સ્વિફ્ટ (૧૬૬૭-૧૭૪૫), આયર્લેન્ડના નિબંધકાર, કવિ. વ્યંગ માટે જાણીતા.

[14] જૉન કીટ્સ [૧૭૯૫-૧૮૨૧], ઇંગ્લૅન્ડના જાણીતા કવિ.

[15] એડમન્ડ બર્કન [૧૭૨૯-૧૭૯૭], આયર્લેન્ડના રાજકીય આગેવાન. લેખક, વક્તા અને દાર્શનિક.

[16] વિલિયમ હૅઝલિટ [૧૭૭૮-૧૮૩૦], ઇંગ્લૅન્ડના જાણીતા નિબંધકાર, વિવેચક અને ફિલસૂફ.

[17] રૉબર્ટ બ્રાઉનિંગ (૧૮૧૨-૧૮૮૯], ઇંગ્લૅન્ડના કવિ અને નાટ્યલેખક.

[18] થોમસ હાર્ડી [૧૮૪૦-૧૯૨૮], ઇંગ્લૅન્ડના નવલકથાકાર અને કવિ.

[19] વિન્સ્ટન એચ. ઑડન [૧૯૦૭-૧૯૭૩], બ્રિટિશ-અમેરિકન કવિ.

[20] [1] ભારતીય પી. ઈ. એન.ના ચોથા અધિવેશન-વડોદરામાં તા. ૨૭-૧૦-‘૫૭ને દિવસે મૂળ અંગ્રેજીમાં વંચાયેલું.

ઈન્ટરનેટ પર ‘ડુ ઈન્ડિયન્સ લેક સિવિક-સેન્સ’ શોધીને જુઓ અને તમે આશ્ચર્યચકિત થઈ જશો. એવા કન્ટેન્ટનો રાફડો ફાટ્યો છે, જેમાં લોકો આપણા નાગરિક બોધ પર અફસોસ વ્યક્ત કરતા નજરે પડે છે. વાત રસ્તાઓ, પ્રવાસન સ્થળો, હિલ સ્ટેશનો પર કચરો ફેંકવા સુધી જ સીમિત નથી, દુનિયાના અગ્રણી પ્રવાસન સ્થળો- જેમ કે બુર્જ ખલીફા, એફિલ ટાવર કે વિયેતનામની ટ્રેન-સ્ટ્રીટ પર ભારતીયો દ્વારા નાચવા, ટ્રેનોમાં ગંદકી કરવા, લાઈન તોડવા અને જરૂરિયાતમંદ લોકો માટે ઉપલબ્ધ સુવિધાઓનો દુરુપયોગ કરવાની ફરિયાદો પણ હવે સામાન્ય થવા લાગી છે.

એક ભારતીય તરીકે આ બધું જોવું અને વાંચવું શરમજનક છે. આનાથી વિદેશોમાં આપણી છબી પર દાગ લાગે છે. એવા સમાચારો પણ આવે છે કે વિદેશી હોટેલોમાં ભારતીયોને વર્તન સંબંધી ખાસ સૂચનાઓ આપવામાં આવે છે. આપણે આને સુધારવું પડશે. આપણે સાથી નાગરિકોમાં સિવિક-સેન્સની અછત જોઈ પણ છે અને તેનું પરિણામ પણ ભોગવ્યું છે. ભારતીય રસ્તાઓ એ વાતનું ક્લાસિક ઉદાહરણ છે કે આપણે બીજાના હિતો પ્રત્યે કેટલા ઉદાસીન છીએ, જ્યારે સિવિક-સેન્સની વ્યાખ્યા જ એ છે કે વ્યક્તિ એવી રીતે વર્તે જેથી તેને અહેસાસ થાય કે સાર્વજનિક જગ્યાઓ અને વ્યવસ્થા માત્ર તેના માટે જ નહીં, બધા માટે છે.

એક સમાજ તરીકે આપણે એવું કેમ વિચારીએ છીએ કે આપણને જે કંઈ મળી શકે છે, તેને છીનવી કે ઝડપી લેવું જોઈએ, પછી ભલે બાકીના લોકોનું ગમે તે થાય. કદાચ આ એક કઠોર માહોલમાં જીવવાનું પરિણામ છે, જ્યાં સંસાધનો મર્યાદિત છે. નિયમોને લવચીક માનવામાં આવે છે, તાકાતનો દબદબો છે અને એ માની લેવામાં આવ્યું છે કે દરેક વ્યક્તિ પોતાના ભરોસે જ છે. રસ્તાઓ પર કચરો ફેંકવો, ટ્રાફિક સિગ્નલ તોડવું, જાહેર સ્થળોએ થૂંકવું, મોડી રાત સુધી મોટેથી મ્યુઝિક વગાડવું, લાઈન તોડવી, ગેરકાયદેસર પાર્કિંગ કરવું અને સાર્વજનિક સંપત્તિને નુકસાન પહોંચાડવું : શું આ બધું જાણીતું લાગે છે?

શું બધા ભારતીયોમાં સિવિક-સેન્સની અછત છે? આવું સામાન્યીકરણ તો ખોટું હશે. બહુસંખ્ય ભારતીયો એવા પણ છે, જેઓ સારું વર્તન કરે છે. પરંતુ વાયરલ રીલ્સના યુગમાં ખરાબ વસ્તુઓ વારંવાર જોવામાં અને શેર કરવામાં આવે છે. જેનાથી એવી ધારણા બની જાય છે કે બધા આવા જ છે.

આને કેવી રીતે ઠીક કરવું? શું આ માત્ર નબળા શિક્ષણ અને કડક નિયમોના અભાવનો જ મામલો છે? શું એનસીઈઆરટીના પુસ્તકો દ્વારા બાળકોને કચરો ન ફેલાવવાનું શિક્ષણ આપવાથી અને યુરોપની જેમ ભારેખમ ટ્રાફિક દંડ ફટકારવા માત્રથી આ ઠીક થઈ જશે? દુર્ભાગ્યે, ઉકેલ એટલો સરળ નથી.

વિશ્વાસ રાખો, ટોક્યો, સિંગાપુર અને સિઓલ જેવા શહેરો- જે આજે શ્રેષ્ઠ સિવિક-સેન્સના ઉદાહરણ છે- દાયકાઓ પહેલાં આવી જ સમસ્યાઓથી ઝઝૂમતા હતા. તેમણે આને કેવી રીતે ઠીક કર્યું, તે જાણવા માટે પહેલાં એ સમજવું જરૂરી છે કે સિવિક-સેન્સનો હ્રાસ કેવી રીતે થાય છે. સામાન્ય રીતે આની 4 સ્થિતિઓ હોય છે. પહેલી, મૂળભૂત માળખાનો અભાવ. બીજી, નિયમોમાં ઢીલ. ત્રીજી, અત્યંત ગીચ વસ્તી ધરાવતા શહેરી વિસ્તારો, જ્યાં વ્યવસ્થા પર જરૂર કરતાં વધુ દબાણ પડે છે. અને ચોથી, ઝડપથી થતું શહેરીકરણ, જેના કારણે લોકો સતત મોટા શહેરોમાં આવે તો છે, પરંતુ ત્યાં અપનાવવામાં આવતા વર્તન અને નિયમોની તેમને સમજ નથી હોતી. આ તમામ પરિસ્થિતિઓ ભારતમાં છે.

ભારતમાં સિગ્નલ તોડનારાઓમાંથી કેટલા લોકોને દંડિત કરવામાં આવે છે? કેમેરાની મદદથી એવું કરી શકાય છે અને આનાથી સરકારને ગંદકી ફેલાવનારાઓમાંથી કેટલા લોકો પાસેથી દંડ વસૂલવામાં આવે છે? દંડની રકમ ભલે ઓછી હોય, પરંતુ તે ફરજિયાત હોવી જરૂરી છે. ભારતના સૌથી સ્વચ્છ શહેર ઈન્દોર પાસેથી શીખો. ત્યાં સ્થિતિ એ થઈ ગઈ છે કે નાગરિકો માટે પોતાના શહેરને સાફ રાખવું ગર્વની વાત બની ગઈ છે. બીજા શહેરો પણ આવું કરી શકે છે.

યાદ રાખો કોઈ દેશ ત્યાં સુધી વિકસિત ન કહેવાઈ શકે, જ્યાં સુધી તેના નાગરિકોમાં સિવિક-સેન્સ ન હોય અને તેઓ પોતાના જાહેર સ્થળોને ચોખ્ખાં ન રાખી શકે. આપણે ત્યાં તો ઊલટાનું વેરવિખેર અને જુગાડને મહિમામંડિત કરવામાં આવે છે, પરંતુ આ વિકાસના ઈન્ડિકેટર ન હોઈ શકે.

— ચેતન ભગત

દિવ્યભાસ્કર

આપણો દેશ આઝાદ તો થયો, પરંતુ કેટલાક અલ્પમતિ આગેવાનોના દુષ્પ્રતાપે એના ટુકડા થયા. આખા ભૂમિખંડમાં લાખ્ખો મર્યા, કરોડોનાં ઘર છૂટ્યાં, અબજોનાં નુકસાન થયાં, ખૂબ રક્ત વહ્યાં અને આંસુ સર્યાં ત્યારે એ સૌનાં આંસુ લૂછવા રક્ત ટપકતે પગે એક વિભૂતિએ દોટ લગાવી હતી. અરે, પોતાની જાતનું બલિદાન આપ્યું હતું.

ભૂમિખંડના ઘણા ખરા પ્રદેશમાં તો એ રક્ત સૂકાઈ ગયાં છે અને આંસુ લુછાઈ ગયાં છે, પણ રક્તપાત હજુ પોણી સદી પછી પણ ચાલુ છે. કાશ્મીરમાં આંસુ હજુ અનરાધાર વરસે છે કાશ્મીરીઓના.

આજ સુધીમાં કોણે એ આંસુ લૂછવા પ્રયાસો કર્યા? આંસુ વહાવવાં જ ન પડે એવી સ્થિતિ સર્જવાની કોણે કોશિશ કરી? ઘાયલ કાશ્મીરને હીલિંગ ટચ આપવા કોણ ગયું?

ગાંધીજીની જેમ ઝંઝાવાતની વચ્ચે જઈને કાશ્મીરને 'નેહ' આપવાનો વંદનીય પ્રયાસ કરનાર ગુજરાતીઓની આ વાત છે. બાકીનો ભૂમિખંડ એનું કામ જાણે, પરંતુ ગાંધીના ગુજરાતમાંથી જ કાશ્મીરને પ્રેમ-બામ લગાવીને ધૈર્ય બક્ષવાના એક દાયકાની આ વાત તો લાંબી છે. આપણે એની રૂપરેખા જાણીએ.

સેવા સમર્પિત દંપતી તુલાબેન અને સંજયભાઈ ઘણા દાયકાઓથી વિદ્યાર્થીઓ, યુવકો, પીડિત પરિજનોને મદદરૂપ થાય એવાં અનેક કાર્યો, કાર્યશાળાઓ, પરિસંવાદો, વગેરે અનેકવિધ કામ કરતાં રહ્યાં છે. એમણે વિશ્વગ્રામ નામે સંસ્થા શરૂ કરી 1993થી, અને 2004થી અનાથ બાળકો માટે કામ કરવાનું શરૂ કર્યું. એમના દ્વારા ભારતને સારા નાગરિક આપવાનો જાણે એક યજ્ઞ શરૂ કર્યો. વિશ્વગ્રામના ઉપક્રમે નાનેરા નાગરિકોને સ્પર્શતા અન્ય પણ અનેક કામ શરૂ કર્યાં એ આખી કથા ધન્યવાદને પાત્ર છે.

2016માં સંજયભાઈ અને તુલાબેન ગાંધીજીની સાર્ધ શતાબ્દી વિશે વિચાર કરવા માંડ્યાં. એ પર્વની ઉજવણીના સંદર્ભમાં જ જયપ્રકાશ નારાયણના નિકટના સાથી, તત્વચિંતક અને પૂર્વ સાંસદ ડૉ. રામજીસિંહને નિમંત્રવામાં આવ્યા. એમની સાથે બે ઘડી ચાલતાં ડોક્ટર સિંહ બોલી ઊઠ્યા કે “બાપુ આજ હોતે તો જરૂર કાશ્મીર ગયે હોતે" એટલે કે આજે આંસુ લૂછનારની મહત્તમ જરૂર કાશ્મીરને છે. દંપતીને આ વાત સ્પર્શી ગઈ. કાશ્મીર ! મહાકવિ ફિરદોશીએ જેને માટે કહેલું કે “પૃથ્વી પર ક્યાંય સ્વર્ગ હોય તો અહીં છે- અહીં જ છે." એ કાશ્મીર માટે અને ખાસ કરીને એનાં બાળકો માટે કશુંક કરી છૂટવાની તમન્ના જાગી. દિલ્હીમાં ગાંધી શાંતિ પ્રતિષ્ઠાન ખાતે જાહેર જીવનના કેટલાક આગેવાનો સાથે મુલાકાત કરી. વિષય કાશ્મીર હતો. કાશ્મીરને હીલિંગ ટચની જરૂર છે. ડૉ. કરણસિંહે એમને કહ્યું કે "કાશ્મીરનું દરેક ગામ કબ્રસ્તાન બની ગયું છે. ત્યાં નવજીવનના સંચારની જરૂર છે."

ઘણું મોટું કામ, ઘણી સંસ્થાઓ, ઘણી પ્રતિભાઓ મળીને કરી શકે એવું કામ કોઈ એક સંસ્થા શું કરી શકે? એ પણ પાછી કાશ્મીરથી દૂર ગુજરાતની સંસ્થા? પણ વિશ્વગ્રામને એક દિશાનો દાયકાનો અનુભવ હતો. અનાથ બાળકો સાથે કામ કરવાનો અનુભવ. કાશ્મીરનાં સૌ બાળકો અનાથ બની ગયાં નહોતાં, પરંતુ એ પણ સાચું હતું કે એમાં ઘણાં અનાથ હતાં. અહીંયાં પણ એ પ્રદેશનાં બાળકોને પીડાઓ હતી. પોતાનાં નહીં તો નજીકના સ્વજનોનાં અકાળે મરણ થયાં હતાં. વારંવારનાં છમકલાં, સંચારબંધીઓ અને ધરપકડોને પરિણામે વાતાવરણ ક્ષુબ્ધ હતું તેમજ રોજગારી વગેરેની પણ કમી ઊભી થતી હતી. વિશ્વગ્રામના સાથીઓએ વિચાર્યું કે ત્યાં થોડાક વિસ્તારમાં, થોડાક ક્ષેત્રોમાં, થોડીકેય ઉપકારક કામગીરી થાય તો તે ઘા રુઝવવામાં મદદરૂપ થશે.

આવા નિશ્ચય અને આવા ઉદ્દેશ સાથે 2016થી 2026 સુધીનાં દસ વર્ષ વિશ્વગ્રામના સ્વયંસેવકોએ જે કામ કર્યું એનો હિસાબ આપતી પુસ્તિકા હમણાં પ્રગટ થઈ. એ મુજબ લગભગ દર વર્ષે સરેરાશ 55 જેટલા સાથીઓની વિશ્વગ્રામ ટીમ 20થી 25 દિવસો સુધી સ્વખર્ચે કાશ્મીરના અંતરિયાળ અને છેવાડાનાં ગામડાંની શાળાઓમાં જઈને રચનાત્મક અને રસપ્રદ પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા સહુ સાથે સંવાદ રચે છે. એથી મહોબ્બતનું વાતાવરણ રચાય છે. આ સ્વયંસેવી સાથીઓમાં શિક્ષકો, પ્રાધ્યાપકો, ડૉક્ટરો, ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ, નિવૃત્ત અધિકારીઓ વગેરે હોય છે. ગાયક કલાકારો પણ ક્યારેક જોડાય છે. આ શિક્ષણયાત્રામાં 10 વર્ષમાં 327 ગામો અને શાળાઓની મુલાકાત લઈને શિક્ષણ થકી સંવાદ સધાયો છે.

કાશ્મીરની નવી પેઢી સાથે સંવાદ રચવા ત્યાંની કૉલેજ અને હાયર સેકન્ડરી સ્કૂલોમાં બે-બે દિવસના ફિલ્મ નિર્માણના વર્કશોપ યોજાય છે. ગુજરાતના ફિલ્મ નિર્માણના અનુભવીઓ ત્યાં તાલીમ આપે છે. આવા 17 વર્કશોપ યોજાઈ ચૂક્યા છે. આ જ રીતે 50થી વધારે રીડિંગ વર્કશોપ અને વાંચન શાળાઓ યોજાઈ છે. વળી શાળાઓના અભ્યાસક્રમને ધ્યાનમાં રાખીને રસપ્રદ રીતે ગણિત અને વિજ્ઞાન શીખવવાના પ્રયોગો કરવામાં આવે છે. એવા 25 જેટલા વર્કશોપ યોજાયા છે.

બાળકોની તર્ક-ક્ષમતા અને સમસ્યા ઉકેલની ક્ષમતા વિકસે એ માટે "ટ્રેન યોર બ્રેન" વર્કશોપ પણ યોજાયા છે. બહુ મોટું કામ શિક્ષકો સાથે પણ કરવામાં આવ્યું છે. ભોપાલની એકલવ્ય સંસ્થા તથા અમદાવાદની સુવિખ્યાત આઈઆઈએમના પ્રાધ્યાપકોએ કાશ્મીરના શિક્ષકોને તાલીમ આપી છે. આવા પણ 45 જેટલા વર્કશોપ યોજાયા છે અને લગભગ 1400 શિક્ષકો સાથે સંવાદ રચાયો છે. આ જ રીતે આ તજજ્ઞોનો લાભ વિદ્યાર્થીઓને મળે એવા પણ કેટલાક વર્કશોપ યોજાયા છે અને મસ્તિષ્કની કેળવણી માટે 25 લાઇબ્રેરીઓ અપાઈ છે, હાથની કેળવણી માટે 47 શાળાઓમાં રમતગમતનાં સાધનો (સ્પોર્ટ્સ કિટ) આપી છે. એક બહુ અગત્યનું કામ કાશ્મીરની સરહદ પરના ગામોના વિદ્યાર્થીઓ માટે સ્કોલરશીપની યોજના છે. કાશ્મીરી બાળકો ભણવામાં તેજસ્વી હોય છે પરંતુ ઘણાની શિક્ષણયાત્રા સુવિધાઓને અભાવે અટકી પડે છે. વિશ્વગ્રામના સાથીઓએ વાર્ષિક 6,000નો સહકાર આપીને એ વિદ્યાર્થીઓને ટેકો આપવાનું શરૂ કર્યું છે. હાલમાં 135 બાળકોને આ સ્કોલરશીપ અપાય છે. કાશ્મીરમાં પદયાત્રાઓ યોજાય છે. સરહદ પરનાં ગામોમાં બોમ્બમારાને કારણે ક્યાંક નષ્ટ થતાં ઘરોને ઘરવખરી વસાવી આપવાનું પણ બને છે. આ બધી કાશ્મીર જઈને કરવામાં આવતી પ્રવૃત્તિઓની ઝલક થઈ. આવી રીતે સંગીત દ્વારા શાંતિ પ્રસરાવવાના કાર્યક્રમો પણ યોજાય છે. 'સ્નેહ સંગીતયાત્રા' થકી 49 જેટલા સંગીત કાર્યક્રમો યોજાયા છે. કાશ્મીરને ગુજરાતના પ્રેમની એનાયતનું એક અન્ય પાસું ત્યાંનાં જરૂરતમંદ વિદ્યાર્થીઓને ગુજરાતમાં ગુણવત્તાશીલ શિક્ષણ આપવાનું છે. આ માટે ગુજરાતના કેટલાક વડીલોએ અને કેટલીક શિક્ષણ સંસ્થાઓએ સહકારનો હાથ લંબાવ્યો છે. વિશ્વગ્રામની પહેલથી 2026ની અધવચ્ચ સુધીમાં 19 જેટલાં યુવક યુવતીઓએ એમબીએ, એમસીએ, એલએલબી જેવી પદવીઓ મેળવી છે અને 9 અભ્યાસરત છે.

શિક્ષણ ક્ષેત્રે બીજી પહેલ કાશ્મીરના શિક્ષકોને ગુજરાત બોલાવીને આપણી અહીંની શિક્ષણસંસ્થાઓનો પ્રત્યક્ષ પરિચય આપવાની છે. 2016માં 48 શિક્ષકોને 15 દિવસની યાત્રાએ બોલાવીને શિક્ષણયાત્રા કરાવેલી. ત્યારથી દર વર્ષે આવું એક જૂથ શિક્ષણયાત્રાએ આવીને આપણી શિક્ષણ સંસ્થાઓ, સમાજના અગ્રણીઓ તથા વિકાસતીર્થોની મુલાકાત લે છે. આ જ રીતે ત્યાંના વિદ્યાર્થી - વિદ્યાર્થિનીઓનાં પ્રવાસનું પણ આયોજન થાય છે. શિક્ષણ ક્ષેત્રનો એક કાર્યક્રમ "સ્કૂલ સે મિલે સ્કૂલ : હમ સબ બચ્ચે નેક હૈ, હમ સબ બચ્ચે એક હૈ"નો છે. એમાં કાશ્મીર અને ગુજરાતની એક- એક શાળાનું મિલન યોજવામાં આવ્યું છે. બાળકો અને વાલીઓ વિચાર વિનિમય દ્વારા પરસ્પર જોડાયા છે. આવી શાળાઓની 20 જોડી રચવામાં આવી છે.

દસ દસ વર્ષથી ચાલતી આ પ્રવૃત્તિ વધુ સ્થિર થાય, વધુ વિસ્તરે અને કાશ્મીરમાં એનું કેન્દ્ર સ્થપાય એ દિશામાં પણ હવે પ્રસ્થાન શરૂ થયું છે. કાશ્મીરના હાલના લેફ્ટેનન્ટ ગવર્નર મનોજ સિંહાજીના પ્રયત્નોથી વિશ્વગ્રામને કાશ્મીરમાં જગ્યા મળે એમ છે. એ જગ્યા મળી જાય પછી ત્યાં આ મિત્રો "ગાંધી - ગફારખાન મૈત્રીઘર" સ્થાપવા ધારે છે. અલબત્ત એક સૂચન એવું પણ છે કે એને “નર્મદા - જેલમ સંગમ સ્થાન" નામ આપી શકાય.

ખેર, શેક્સપિયર કહી ગયા છે કે "નામમાં વળી શું છે?" ગુલાબને કોઈ પણ નામ આપો સુવાસ એ જ રહેશે. વિશ્વગ્રામ પણ કાશ્મીરમાં જે સુવાસ, જે સ્નેહ, જે વિદ્યા પ્રસરાવવા પ્રવૃત્ત છે તે સદા પ્રશંસનીય રહેશે.

— યશવંત મહેતા

(નવગુજરાત સમય)

ફરી એક વાર ગુજરાતમાં લઠ્ઠાકાંડનું ભૂત ધૂણી ઉઠ્યું છે. ૧૯૭૮થી મારી ગણતરી મુજબ દર વર્ષે એકવાર ગુજરાતમાં લઠ્ઠાકાંડ સર્જાય છે. ઝેરી લઠ્ઠો પીવાથી અનેક લોકોના મૃત્યુ થાય છે. ૧૯૭૮માં સુરતમાં લઠ્ઠાકાંડ સર્જાયો હતો ત્યારે ૨૫૦ લોકોના મૃત્યુ થયાં હતા. બે દિવસ પહેલા ભાવનગર જિલ્લામાં લઠ્ઠો પીવાને લીધે અત્યાર સુધીમાં સાત લોકોના મૃત્યુ નોંધાયા છે. કદાચ આ આંકડો હજુ વધે. ફરી એક વાર 'મહાત્મા ગાંધીના ગુજરાતમાં દારૂ'ની ચર્ચા પ્રબુદ્ધ વર્ગમાં થશે અને ફરી એક વાર કડક કાયદાની માંગ ઉઠશે. ભ્રષ્ટાચાર મુક્ત તંત્રની માંગ ઉઠશે. શાંત જળમાં પથ્થર પડે અને આંદોલન થાય તેમ થોડા દિવસો ચર્ચા થશે અને ફરી સ્થિતિ શાંત બની જશે. સન ૧૯૭૮માં આ લેખકે હરીશ દોશી સાથે સુરત શહેર અને ગ્રામ્ય વિસ્તારમાં ‘નશાબંધીના ફાયદા' નામથી બે સર્વે કરેલ. તેમાં આપેલી વિગતો જાહેર કરવા સામે સરકારે બંધી (મનાઈ) ફરમાવી હતી. તેથી આ લેખમાં જે વિગતો છે તે જાતમાહિતી અને વિવિધ અન્ય સર્વેમાંથી પ્રાપ્ત થયેલ માહિતીનો ઉપયોગ કરેલ છે.

ગુજરાતમાં પરંપરાગત રીતે ૩૫% જેટલા લોકોમાં મહાજન સંસ્કૃતિ પ્રવર્તે છે જેમાં નશા અને માંસાહારની મનાઈ છે. નશાબંધી અને શાકાહાર એ ગુજરાતમાં મધ્યમ વર્ગીય શિક્ષિત લોકોનું મૂલ્ય છે. વળી કેટલાક લોકો ધાર્મિક કારણોસર દારૂ પીતા. આ બધાને બાદ કરતાં બાકીના લગભગ ૩૫% લોકોને દારૂ પીવા સામે વાંધો નથી. કેટલીય જ્ઞાતિઓમાં તો દારૂ એ લગ્ન, મૃત્યુ કે તહેવારની સાથે સંકળાયેલ હોય છે. મૃત્યુ સમયે આવતા લોકો પૂછે છે, "વ્યવસ્થા કરી રાખી છે ને?" હોળી કે જન્માષ્ટમીના સમયમાં દારૂ જુગાર એ સ્વાભાવિક ગણાય છે. જંગલમાં રહેતા લોકો, સાગર કિનારે રહી મચ્છીમારી કરતા કે વહાણવટું કરતા લોકોમાં જે અસલામતી છે તેની સામે દારૂ માનસિક રક્ષણ આપે છે. કેટલીક જ્ઞાતિમાં તો દારૂ એ રિવાજ ગણાય છે. પરંતુ ઓળખના રાજકારણના જમાનામાં જ્ઞાતિનું નામ આપવામાં જોખમ એટલા માટે છે કે રાજકીય એષણા ધરાવતા લોકોની લાગણી તરત જ ઘવાય છે. જેન્ડરની વાત કરીએ તો જાહેરમાં દારૂ પીવામાં પુરુષો આગળ છે. મહિલાઓમાં દારૂ પીવાનું પ્રમાણ ખૂબ ઓછું છે. વયની વાત કરીએ તો દારૂ પીવાનું પ્રમાણ ૩૫+ વય ધરાવતા લોકોમાં વધુ છે. આનો અર્થ એ થયો કે યુવા પેઢી બગડી નથી ગઈ. જેન ઝી દારૂના દૂષણથી દૂર છે. આર્થિક સ્થિતિની વાત કરીએ તો ઉચ્ચ આર્થિક સ્થિતિ ધરાવતા લોકોમાં દારૂ પીવાનું પ્રમાણ વધુ છે. નીચલી આવક ધરાવનાર લોકો જાહેરમાં વધુ દેખાય છે તેથી આ લોકો દારૂડિયા છે તેવી છાપ પડી ગઈ છે. ઉચ્ચ વર્ગના લોકો ક્લબમાં કે ઘરે દારૂ પી શકે છે તેથી તેમની વાત જાહેર થતી નથી.

પણ સવાલ દારૂનો છે. એક પેગ સારો દારૂ પીવાથી કોઈ નુકસાન નથી થતું. ખરાબ દારૂ પીવાથી થાય છે. પરંતુ લાગણીના આવેશમાં આવીને કે બહાદુરી બતાવવા માટે વધુ દારૂ પીનાર વિનાશ નોતરે છે. આમ તો કોઈ પણ ખાદ્ય કે પેય વસ્તુ જરૂર કરતાં વધારે લેવાથી નુકસાન જ થાય છે. ગુજરાતમાં ઓવરલોડેડ ચીઝથી જેટલા લોકો બીમાર પડતા હશે એટલા લોકો દારૂથી બીમાર નહીં પડતા હોય. તો સવાલ એ થાય કે દારૂ ખરાબ છે કે સારો? વળી એવા સવાલ પણ થાય કે અનેક પ્રકારના દારૂ મળે છે તેમાંથી કયો સારો કે ખરાબ તે કઈ રીતે જાણવું? તો થોડાક પ્રકાર જોઈએ.

૧. સહુથી નિર્દોષ 'દારૂ' એટલે તાડી. તાડના વૃક્ષને છેદી તેનો રસ કાઢવામાં આવે તે વહેલી સવારે આથો આવેલ ન હોય ત્યારે નીરો. આ નીરો આરોગ્યવર્ધક પીણું છે. બપોર પછી તેમાં સૂર્યના તાપને કારણે આથો આવે તેથી તે તાડી (toddy) બને. આ તાડીમાં ૪થી ૮ % દારૂ હોય છે. જો તેને ચૂલા પર ચડાવી કઢી બનાવવામાં આવે તો તેમાં દારૂ (alcohol)નું પ્રમાણ ૪૦% સુધી જઈ શકે. આથી નીરો અને સવારે બાર સુધીની તાડી આરોગ્યવર્ધક પીણું છે.

૨. આદિવાસી વિસ્તારમાં મહુડાનાં વૃક્ષો બહુ હોય છે. આથી આદિવાસી મહુડાનાં ફૂલમાંથી બનતો દારૂ, જેને મહુડો કહેવાય છે તે લોકો પીએ છે. મહુડાનાં ફૂલનો આથો લાવી, ઉકાળી, તેની વરાળ ઝીલી મહુડાનો દારૂ બનાવે છે. આ દારૂમાં ૫ થી ૧૦% દારૂનું પ્રમાણ હોય છે. પરંતુ જો આથાને ખૂબ જ ગરમ કરી દારૂ બનાવવામાં આવે તો તેમાં ૪૦થી ૪૫% દારૂ હોઈ શકે છે. આદિવાસી આને પહેલી ધારનો દારૂ કહે છે. ઓછા દારૂવાળો અને ઓછા પ્રમાણમાં લેવાયેલ મહુડો કોઈ નુકસાન કરતો નથી.

૩. આ ઉપરાંત ગુજરાતમાં કેટલાક રઈસ લોકો ફળોને આથી લાવીને પોતાનો દારૂ બનાવતા. ચોખા, વિવિધ ફળો કે સૂકા મેવામાંથી દારૂ બની શકે. દમણની કાજુ ફેણી જાણીતી છે. તમામ ગળી વસ્તુને આથો લાવી, ગરમ કરી તેની વરાળ અન્ય વાસણમાં કાઢી એટલે તે દારૂ. આમ જોઈએ તો ઘરમાં કૂકરમાં પણ દારૂ બની શકે.

આમ ગુજરાતમાં ઘરઘરાઉ દારૂ સ્વાતંત્ર્ય પહેલા મળતો હતો. તમને ખબર છે કે ગુજરાતમાં પહેલી દારૂબંધી કોણ લાવ્યું? ગાંધી નહીં. ગુજરાત સરકાર પણ નહીં. બ્રિટિશ સરકારે સ્વાતંત્ર્ય પહેલા મહેસૂલ વધારવા માટે જાહેર કર્યું કે કોઈ વ્યક્તિએ ઘરઘરાઉ દારૂ બનાવવાનો નહીં. તે સમયે સરકારે ઘણા તાડનાં અને મહુડાનાં વૃક્ષો કપાવી નાખ્યા. સરકારે ખુદ દારૂ બનાવવાનું ચાલુ કર્યું અને આવો દારૂ ઠેકેદારો દ્વારા વેચાતો. ખાસ તો પારસીઓ ઠેકેદારો હતા. પારસીઓની દારૂવાળા, પીઠાવાળા વ. અટકો આમાંથી આવેલી. પૈસા આપીને દારૂ પીવાથી ખાસ કરીને ઘણા હળપતિ જમીન વિહોણા થઈ ગયેલા તેમ ઇતિહાસ નોંધે છે.

૪. દારૂનો ચોથો પ્રકાર એટલે ગોળ-નવસારનો દારૂ. લોકોને જ્યારે પોતાનો દારૂ ગાળવાની ના પાડવામાં આવી અને તાડ અને મહુડાનાં વૃક્ષો સરકારે કપાવી નાખ્યા ત્યારે લોકોને સરકારી પીઠા પરનો દારૂ મોંઘો પડ્યો. તેમાંથી નદીકાંઠે ગેરકાયદે ગોળ-નવસારનો દારૂ ગાળવાની શરૂઆત થઈ. તે સમયે ઉત્તરપ્રદેશમાં ખાંડનાં કારખાનાં હતાં. તેમાંથી ખાંડ બનાવવાની પ્રક્રિયામાંથી અખાદ્ય ગોળ અથવા ગોળની રસી નીકળતી. આ રસી ગુજરાતમાં આવવા લાગી અને ચાર રેલવે મથકો પર ઉતરવા લાગી. ગુજરાતમાં ખાંડના કારખાના થયાં પછી આ અખાદ્ય ગોળ અથવા તો રસી નીકળવાનું પ્રમાણ વધી ગયું છે. ગેરકાયદે દારૂ બનાવનાર આ રસી ખરીદી તેમાં નવસાર કે ઉતરી ગયેલી બેટરી નાખતા જેથી જલદી આથો આવે. પછી નદી કિનારે ભઠ્ઠી કરીને તેના પર પીપ મૂકીને એક નળી મારફતે તે દારૂ અન્ય વાસણમાં ઉતારે. છૂટક વેચાણ માટે આ દારૂ કે પ્લાસ્ટિકની કોથળીમાં ભરવામાં આવતો. આથી આ દારૂને દેશી દારૂ કે પોટલી કહેવામાં આવે છે. આજે માધ્યમો શેરીઓમાં જે પ્લાસ્ટિકની પોટલીમાં વેચતો દારૂ બતાવે છે તે આ દેશી દારૂ. આ દારૂમાં નવસાર હોય અને બનાવવાની પ્રક્રિયા અશુદ્ધ હોય તેથી આ દારૂ નુકસાન કરે. ગુજરાતમાં જેને બંધાણ થઈ ગયું છે તે લોકો આ દારૂ પીવે છે.

૫. પછી આવે ભારતમાં બનેલ પરદેશી દારૂ (Indian Made Foreign Liquor અથવા આઈ એમ એફ એલ) આ દારૂ કારખાનાઓમાં બને છે. ખાસ કરીને ગુજરાતમાં આવતા રમ, વ્હિસ્કી, જીન, વોડકા, ટકીલા, બ્રાન્ડી, શેમ્પેઇન વ. વિવિધ નામોથી ઓળખાય છે. આ દારૂની બોટલ ૧૨૦૦થી ૧૨૦૦૦ રૂપિયાના ભાવે કાળા બજારમાં મળે છે. જો તમારી પાસે દારૂ પીવાનો પરવાનો હોય તો તે સસ્તામાં પડે. તેની હોમ ડિલિવરી થાય છે. અન્ય રાજ્યોમાંથી આ દારૂ દાણચોરીથી લાવવામાં આવે છે. તે લાવવા માટે ટ્રકમાં ચોરખાના બનાવે છે. આમાં પણ કેટલો ભ્રષ્ટાચાર થાય છે તે તપાસનો વિષય છે.

૬. ત્યાર બાદ પરદેશમાં બનેલ વ્હિસ્કી, રમ, વોડકા, જીન વ. દારૂ આવે. આ દારૂ વિમાનોમાં, જહાજોમાં લાવવામાં આવે છે. આ દારૂ ગુજરાતનાં એકાદ ટકાને ભાગ્યે પોસાય છે.

૭. સહુથી છેલ્લે અને સહુથી ખતરનાક દારૂ એટલે લઠ્ઠો. આ લઠ્ઠો એટલે ડિનેચર્ડ સ્પિરિટ. દારૂ કહેતા આલ્કોહોલ બે પ્રકારના હોય. એક ઇથેનોલ (ઇથાઇલ આલ્કોહોલ) અને બીજો મિથેનોલ (મિથાઈલ આલ્કોહોલ), ઈથેનોલ એ શુદ્ધ દારૂ છે. તે વિવિધ દવાના અને સ્વચ્છતા (sanitation)નાં અને પ્રસાધનનાં ઉપયોગમાં અને અન્ય ઉપયોગમાં લેવાય છે. તેને ગ્રેન આલ્કોહોલ પણ કહે છે. કફ સિરપમાં આનો ઉપયોગ પુષ્કળ પ્રમાણમાં થાય છે. લોકો આ કફ સિરપ પીને નશો કરે છે. પરંતુ મિથેનોલ એ સામાન્ય રીતે વૂડ આલ્કોહોલ તરીકે ઓળખાય છે. એ વિવિધ ઔદ્યોગિક પ્રક્રિયામાં ઉપયોગમાં લેવાય છે. લોકો આનો ઉપયોગ ન કરે તે માટે વિવિધ પ્રકારના અખાદ્ય તત્વો ઉમેરાય છે. આથી તે ઝેરી બને છે. આ મિથેનોલમાં ફટકડીનો પાવડર મિશ્ર કરીને તેને હલાવી નિસ્યંદનની પ્રક્રિયા દ્વારા ઝેરી તત્વોને નીચે બેસાડી દેવામાં આવે છે.

જેમને ગુજરાતમાં રમ, વ્હિસ્કી વ. દારૂ પીવો છે તે લોકોને તે દારૂ પૂરો પાડનાર વધુ નફા માટે તેમાં નિસ્યંદન કરેલ મિથેનોલ મેળવે છે. પછી તેમાં અમુક એસેન્સ નાખી અસલ દારૂ છે તેવો દેખાવ કરવામાં આવે છે. આ દારૂમાં મિથેનોલ જો અશુદ્ધ રહી ગયો હોય તો પીનારા મરે. ભાવનગરમાં બિલકુલ આવું બન્યું હતું. हर शाख पे उल्लू बैठे है, अंजामे गुलिस्तां क्या होगा !

નશાબંધી નીતિનો ઇતિહાસ કહે છે કે કોઈ દેશમાં કે રાજ્યમાં આ નીતિ સફળ નથી થઈ. રાજ્યનું કામ જ નૈતિકતા પ્રસરાવવાનું નથી. રાજ્યનું કામ વ્યવસ્થા તંત્ર ચલાવવાનું છે. જેમ સિગારેટ પીવાનું, પાન ખાવાનું, પાઈપ પીવાનું, છીંકણી સૂંઘવાનું ઓછું થઈ ગયું છે તેવી જ રીતે સામાજિક સુધારણા પ્રક્રિયા દ્વારા દારૂ પીવાનું ઓછું થશે. અમેરિકામાં પણ એક વખત દારૂબંધી હતી અને ત્યારે જોન કેનેડીના પિતા ગેર કાનૂની રીતે દારૂ વેચીને ઘણું કમાયા હતા. આજે ત્યાં દારૂબંધી નથી, પરંતુ Temperance movement (મિત પાન આંદોલન) ચાલે છે જેને લીધે દારૂ પીવાનું પ્રમાણ ઓછું થઈ ગયું છે. ગુજરાતમાં આ કામ સામાજિક સંસ્થાઓ અને ધાર્મિક કથાકારને સોંપી દેવું જોઈએ. એક વખત ગુજરાતમાં નશાબંધી મંડળ સફળતાપૂર્વક કામ કરતું હતું. તેને મૃતપ્રાય બનાવી દેવાયું છે. ફરી ગુજરાતમાં સામાજિક સંસ્થાઓને આ કામમાં જોડવાથી સારું પરિણામ મેળવી શકાશે. જો સામાજિક સંસ્થાઓ નહીં જોડાય અને પોલીસની આ ભૂમિકા ચાલુ રહી તો સમસ્યા કરવાની છે. માંગ વધુ હોય અને પુરવઠો મર્યાદિત હોય ત્યાં ભ્રષ્ટાચાર થાય અને ખરાબ માલ વેચાય તેમ અર્થશાસ્ત્ર કહે છે.

— વિદ્યુત જોષી

(સંદેશ)

મનુસ્મૃતિથી મહાભારતકાળ સુધીના સાહિત્યમાં ગાય એક પવિત્ર એકમ હતું. સુવર્ણ માફક દાન-દક્ષિણા કે યજ્ઞદેવના બલિને લાયક હતું. દાતારની ઉદારતા ગાયોની દાન સંખ્યાથી મપાતી. પરંતુ યોગેશ્વર કૃષ્ણે પ્રાણી તરીકે ગાયનું પુનઃ પ્રતિષ્ઠાન કર્યું. ગોવાળિયા તરીકે, માખણચોર તરીકે, ગોચર-ગોવર્ધનના ધારક તરીકે ગાયોમાં માતૃસ્વરૂપનું દર્શન, એક નવા આયામથી પ્રેર્યું અને પછી તો ભક્તો, સંતોએ પોતાના પદ-ગાન-કથન દ્વારા ગાયોમાં ૩૩ કોટિ દેવતાઓને સ્થાપ્યાં.

સામાજિક મૂલ્યોમાં ફેરબદલનો ત્રીજો તબક્કો આજથી ૩૨૦૦ વર્ષ પહેલાં જૈન ધર્મ દ્વારા પ્રેરિત થયો. ભગવાન મહાવીરે અહિંસા પરમો ધર્મ, વિચારસત્ત્વના તાર્કિક અમલ માટે જીવદયાને પ્રચલિત કરી ગાય સ્વરૂપને કરુણામય જાણી. તીર્થંકરોએ ગોપાલનને નૈતિક, સદ્વ્યવહાર, પુણ્ય ઉપાર્જન માટેના ધર્મ તરીકે બિરદાવ્યું. ગુજરાતની ભૂમિ ઉપર તો મહાજન અને ગૌ સેવા એકમેકના પર્યાય શબ્દ બની ગયા. દીન-દુઃખિયારી ગાયો પણ કતલખાને ન જાય તે માટે પાંજરાપોળ શરૂ કરવામાં આવી. જીવદયાના રસ્તે જ ધર્મકાર્ય જાણી મહારાજાઓએ રાજ્યની વણિક પ્રજાની ખુશહાલી માટે પાંજરાપોળોને વિશાળ ગૌચર ફાળવ્યું. જૈન ધર્મીઓએ તો પાંજરાપોળની ગાયો માટે અઢળક દાન વહેવડાવ્યું. તો આજે એકલા ગુજરાતમાં ૧૨૦૦ પાંજરાપોળોમાં ૪.૫૦ લાખ પશુઓ છે જે રાજ્યની કુલ વસતીના ૯% છે. વર્તમાન સ્થિતિમાં ગાયો હિંદુ ધર્મનું પ્રતીક બની જતાં આજે ભેંસ, ઘેટાં, બકરાં, ઊંટ પ્રકારનાં તમામ દૂધાળાં પ્રાણીઓને બાકાત રાખી માત્ર ગૌમાતાને પ્રતિબંધિત ધારા નીચે અભય વરદાન આપવામાં આવ્યું છે.

દેશના જાણીતા કૃષિવિજ્ઞાની ડૉ. વર્ગીસ કુરિયને શ્વેત ક્રાંતિના ખ્યાલ થકી દૂધ અને દૂધની આડ પેદાશો અંગે ભારતને તમામ દૂધાળાં પ્રાણીઓની ઉપયોગિતાથી વાકેફ કર્યા. સ-વિશેષ ૧૯૭૨થી ૨૦૦૧ના સમયગાળામાં ખેડૂતોના ૧૮થી ૨૦ સંઘો રચી ગુજરાતનાં તમામ ગામડાંઓના પશુપાલકોના દૂધને અમૂલ બ્રાન્ડ નીચે સંકલિત કર્યું છે. ગુજરાતમાં ૩૦ લાખથી વધુ પશુપાલકોની વાર્ષિક આવક રૂ.૨.૫ લાખથી ૫ લાખ સુધી પહોંચી છે.

ઢોરનું છાણ હવનકાર્યમાં, મૃત્યુ સમયે કુલડીમાં કે સુવાવડીના શેક માટેના બળતણના છાણાથી વિશેષ ઔદ્યોગિક એકમ તરીકે જોવાતાં થયાં છે. રસોડા માટેના ઉત્તમ બળતણથી વિશેષ પશુઓનું છાણ પાવર જનરેટર માટે ઉત્તમ ઇંધણ બન્યું છે. બાયોગેસ ઉપયોગમાં લેવાયા પછી ઉત્તમ સેન્દ્રિય ખાતર બને છે. જીવ માત્રના દેહમાં તેના કુલ વજનનો ૭૦% ભાગ પાણી અને ભેજ હોય છે. આથી પશુઓને જીવિત રહેવા રોજ ૨૪ કલાકમાં ૪૦ થી ૫૦ લીટર પાણી પીવું પડે છે. આથી પશુ શરીરમાં બનતું મૂત્ર પેશાબ વાટે ૨૪ કલાકમાં ૮ લીટર ઉત્સર્ગ પામે છે. આ ગૌમૂત્ર ઉત્તમ ખાતર છે. તેમાં રહેલ પેસ્ટીસાઈડથી ખેતીમાં દેખાતા ૧૯ પ્રકારના જીવાણુઓ કાબૂમાં રહી શકે છે અને આથી જ પ્રત્યેક ગાયના દિવસભરના મૂત્રમાંથી પ્રતિદિન રૂ.૭૮૦/-ની કિંમતનો પેશાબ ખાતર અને દવા રૂપે આવક મેળવી આપે છે.

વર્ષ ૨૦૧૯-૨૦ની પશુ ગણતરી મુજબ ગુજરાતમાં ૨.૬૮ કરોડથી વધુ પશુ વસતી છે. પ્રતિવર્ષ ૨૯.૮૦ લાખ પશુઓ સહજ રીતે મૃત્યુ પામે છે. પાંજરાપોળ, પાલતુ કે રખડતું જાનવર મૃત્યુ તો પામે જ છે. આ સંદર્ભમાં પણ ખાલી ગુજરાતમાં પ્રતિવર્ષ મરતાં ઢોરનું ચામડું ઊતારી લેવામાં આવે તો પ્રત્યેક મરતું જાનવર રૂપિયા ૨૫૦૦થી ૩૦૦૦/નું લેધર મૂકતું જાય છે.

પ્રાણીઓના અસ્તિત્વનો આધાર તેનું હાડપિંજર છે. એક તંદુરસ્ત ગાય-ભેંસનાં ૨.૫ ટન વજનમાં હાડકાંનો હિસ્સો ૨૭% હોય છે. પ્રાણીજન્ય હાડકામાં ફોસ્ફરસ, મીનરલ, પોટેશિયમ, કેલ્શિયમ પ્રકારે પ્રાણીજન્ય તત્ત્વો રહેલાં હોય છે. જમીનને ફળદ્રુપ કરવા માટે મૂળભૂત રીતે જોઈતા તત્ત્વ NPK પૈકી પોટાશ અને ફોસ્ફરસનું વાહક પશુઓનાં હાડકાં જ બને છે. એટલું જ નહિ પણ પ્રાણીઓનાં પોલાં હાડકાંમાં રહેલ બોર્નમેરોમાંથી જીલેટીન મળે છે. જે લગભગ-લગભગ તમામ તૈયાર ખોરાકમાં ઉમેરાયેલ હોય છે. કહેવાય છે તો હાથી માટે, પણ ગાય-ભેંસ પણ મરે ત્યારે પૈસાથી માપી શકાય તેવું મૂલ્ય મૂકીને માનવજાતને અલવિદા કહે છે. આમ, એક દૂધાળ ગાય રોજના સરેરાશ ૩.૨ લીટર દૂધ ૮ થી ૧૨ કિલો છાણ તથા ૬ થી ૮ લીટર મૂત્ર દ્વારા તેની યુવાનીના દિવસોમાં સરેરાશ રૂ.૩૩૦/-નું ઉત્પાદન આપે છે અને પોતાના ૯ વર્ષના આયુષ્યમાં માત્ર ઘાસ-ચારા ને પાણીના ખર્ચને બાદ કરી ૧૧ લાખ રળાવી આપે છે. ગાયો પાછળના ખર્ચને બાદ કરતાં પણ તે માલિકને રૂ.૩.૫ લાખનો ચોખ્ખો નફો આપે છે. પાંજરાપોળમાં દાનભીખથી મરવાના વાંકે જીવતાં પશુ પણ જીવતાં જીવ રોજના રૂપિયા ૪૨ તથા મૃત્યુ પછી તેનાં હાડ-ચામડાંના રૂ.૧૬૦૦/- ચૂકવીને પૃથ્વી ઉપરથી વિદાય થાય છે.

એક ગણતરી અનુસાર પેટ્રોલિયમ ઉદ્યોગમાં રોકેલા રૂ.૩૦૦/- રોજના ૧૦ રૂપિયા તરીકે વળતર આપે છે. જ્યારે પશુઉછેર પાછળ રોકેલા ૧૦ રૂપિયાથી રોજના ૩૦૦/-રૂપિયા બનીને સમાજમાં વૅલ્થ જનરેટ કરે છે. એક કહેવતમાં તો કહેવાયું છે, જ્યાં કાળી (ભેંસ) ત્યાં રોજ દિવાળી, જ્યાં લાલ-પોળી (ગાય) ત્યાં રોજ ઉજાણી. મનુષ્યને પ્રકૃતિ સાથે જોડીને તેને ગૌરવપૂર્ણ સ્વરોજગાર આપનાર એકમ પશુ છે. પોતાનાં મળમૂત્રના ઉત્સર્ગથી ધરતીને ફળદ્રૂપ કરી બાયોમાસને વિસ્તારનાર પશુઓ છે. પર્યાવરણના મિત્ર પશુઓ જ છે. માનવજાતનાં ટકાઉપણાને મદદરૂપ થનાર પશુઓ જ છે. આ વાતને સમજીએ.

બદલાતા પરિવેશમાં શહેરોમાં ઉકરડાં ઉપર નભતાં પશુઓના સ્થાને હવે પશુઉછેરને ઉદ્યોગ તરીકે અપનાવવાનો સમય પાકી ગયો છે. ઘટતા ગૌચરના સ્થાને એગ્રોવેસ્ટમાંથી પશુ આહાર તૈયાર કરીએ. જીવદયાના ક્ષેત્રમાંથી પાંજરાપોળોને બહાર કાઢી પ્રાકૃતિક સાઈકલને જાળવીને કેટલ ફાર્મ તૈયાર કરવાનો સમય ગુમાવીશું તો સરવાળે માનવજાત પોતાના કર્મે જ પોતાનો વિનાશ વહોરી લેશે. મહાવીર સ્વામીના જીવદયાના સૂત્ર પાછળ મૂળ વિચાર માનવજાતનો વૈજ્ઞાનિક વિકાસ છે અને અમૂલ સંસ્થાએ દૂધના વ્યવસાયથી વિશ્વમાં ગુજરાતને ઊંચેરું કરી આપ્યું છે. તેથી વધુ મોટું પ્રમાણ શું હોઈ શકે!

ડો.નાનક ભટ્ટ

(ગુજરાતમિત્ર)

સત્તા માણસને મોટી નથી બનાવતી, પરંતુ સત્તાનો ઉપયોગ સમાજના હિત માટે કરનાર માણસ મોટો બને છે.

આપણે ઘણી વાર એવું સાંભળીએ છીએ કે સરકારી તંત્રમાં કામ કરવું મુશ્કેલ છે. નિયમો છે. પ્રક્રિયાઓ છે, રાજકીય દબાણ છે, અનેક પ્રકારના પ્રભાવશાળી લોકો છે અને ક્યારેક તો પોતાના જ લોકોનો વિરોધ સહન કરવો પડે છે. આવી પરિસ્થિતિમાં કોઈ અધિકારી નિષ્ઠાપૂર્વક, નિર્ભયતાથી અને પ્રામાણિકતાથી પોતાની ફરજ બજાવે ત્યારે તે માત્ર એક સરકારી અધિકારી રહેતો નથી; તે સમાજ માટે પ્રેરણાનું કેન્દ્ર બની જાય છે.

સનદી અધિકારી પાસે સત્તા હોય છે, પરંતુ માત્ર સત્તા હોવી પૂરતી નથી. સત્તાની સાથે ઈમાનદારી, હિંમત, કર્તવ્યનિષ્ઠા અને નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા હોય ત્યારે જ એ સત્તા જનસેવાનું સાધન બને છે. ભારતના વહીવટી ઇતિહાસમાં આવા અનેક અધિકારીઓ થઈ ગયા છે, જેમણે પોતાના પદ કરતાં પોતાની ફરજને મોટી માની છે.

આવા અધિકારીઓની યાદ આવે ત્યારે સૌથી પહેલાં ભારતના પૂર્વ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર શ્રી ટી. એન. શેષન સાહેબનું નામ યાદ આવે છે.

ચૂંટણી વ્યવસ્થાને નવી દિશા આપનાર ટી. એન. શેષન

ટી. એન. શેષન સાહેબ મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર બન્યા ત્યારે દેશની ચૂંટણી વ્યવસ્થામાં અનેક પડકારો હતા. ચૂંટણીમાં આચારસંહિતાનું પાલન, મતદારોની ઓળખ અને ચૂંટણી પ્રક્રિયાની નિષ્પક્ષતા જેવા પ્રશ્નો ગંભીર હતા.

શેષન સાહેબે બંધારણે ચૂંટણી પંચને આપેલી સત્તાનો માત્ર કાગળ પર સ્વીકાર કર્યો નહીં, પરંતુ તેનો અસરકારક ઉપયોગ કરીને બતાવ્યો. ચૂંટણીમાં ફોટો ઓળખપત્રની વ્યવસ્થા આગળ વધારવામાં તેમનું મહત્ત્વનું યોગદાન રહ્યું. ચૂંટણી પંચની સત્તાનો પ્રભાવ રાજકીય પક્ષો અને ઉમેદવારોને સ્પષ્ટ અનુભવાયો. ચૂંટણી મુલતવી રાખવાની સત્તા સહિતના મુદ્દાઓ પર પણ તેમણે કડક વલણ અપનાવ્યું હતું. ચૂંટણી પંચના પોતાના ઐતિહાસિક દસ્તાવેજોમાં પણ તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન EPIC એટલે કે Electors Photo Identity Cardની શરૂઆત અને ચૂંટણી વ્યવસ્થામાં ચૂંટણી પંચની સક્રિય ભૂમિકાનો ઉલ્લેખ મળે છે.

શેષન સાહેબે એક વાત સાબિત કરી કે કાયદો માત્ર પુસ્તકમાં લખાયેલો હોય ત્યારે તેની કિંમત મર્યાદિત હોય છે; પરંતુ કાયદાનો નિર્ભયતાથી અમલ કરનાર અધિકારી મળે ત્યારે તેની સાચી તાકાત દેખાય છે. તેમનો કાર્યકાળ ૧૨ ડિસેમ્બર ૧૯૯૦થી ૧૧ ડિસેમ્બર ૧૯૯૬ સુધી રહ્યો.

મુંબઈના ‘ડિમોલિશન મેન’ જી. આર. ખૈરનાર

મુંબઈ જેવા મહાનગરમાં ગેરકાયદેસર બાંધકામો અને દબાણો સામે કાર્યવાહી કરવી કોઈ સામાન્ય કામ નથી. પરંતુ જી. આર. ખૈરનાર સાહેબે આ પડકાર સ્વીકાર્યો.

ખૈરનાર સાહેબ BMCમાં ડેપ્યુટી મ્યુનિસિપલ કમિશનર તરીકે ફરજ બજાવતા હતા. ગેરકાયદેસર બાંધકામો સામેની તેમની કામગીરીને કારણે તેઓ ‘ડિમોલિશન મેન’ અને 'વન મેન ડિમોલિશન આર્મી' તરીકે જાણીતા બન્યા. તેમણે અનેક ગેરકાયદેસર બાંધકામો સામે કાર્યવાહી કરી અને તેમની કામગીરીના કારણે શક્તિશાળી લોકો સાથે પણ તેમનો સામનો થયો.

તેમની સફર પણ સરળ નહોતી. તેઓ સામાન્ય કર્મચારી તરીકે સરકારી સેવામાં જોડાયા અને ધીમે ધીમે આગળ વધીને BMCમાં ડેપ્યુટી કમિશનર બન્યા. તેમની નિર્ભય કામગીરીના કારણે તેમને અનેક વખત મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્યો. સસ્પેન્શન પણ થયું અને લાંબી કાનૂની લડત લડવી પડી. અંતે તેઓ ફરી સેવામાં પરત ફર્યા.

અહીં એક મોટો પાઠ છે — સાચા રસ્તે ચાલનાર વ્યક્તિના માર્ગમાં મુશ્કેલીઓ આવતી નથી એવું નથી; પરંતુ મુશ્કેલીઓ આવે ત્યારે પણ જે રસ્તો છોડતો નથી તે જ સાચો કર્મયોગી છે.

સુરતને બદલનાર એસ. આર. રાવ

સુરતના લોકો માટે શ્રી એસ. આર. રાવ સાહેબનું નામ કદાચ ક્યારેય ભૂલી શકાય તેમ નથી. સુરત શહેરમાં પ્લેગની ભયાનક પરિસ્થિતિ પછી શહેરની સ્વચ્છતા અને વહીવટી વ્યવસ્થામાં મોટા ફેરફારો કરવાની જરૂરિયાત ઊભી થઈ હતી.

શ્રી એસ. આર. રાવ સાહેબ સુરતના મ્યુનિસિપલ કમિશનર તરીકે આવ્યા અને શહેરની સફાઈ, કચરા વ્યવસ્થાપન તથા નાગરિક શિસ્તને નવી દિશા આપી. તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન સુરતની છબીમાં નોંધપાત્ર પરિવર્તન આવ્યું અને શહેરને દેશના સ્વચ્છ શહેરોમાં સ્થાન મળ્યું.

તેમની સામે પણ પડકારો ઓછા નહોતા. ગંદકી દૂર કરવી હોય, દબાણો દૂર કરવા હોય કે નાગરિક વ્યવસ્થામાં શિસ્ત લાવવી હોય — દરેક નિર્ણય કોઈને ને કોઈને અણગમતો હોય જ. પરંતુ અધિકારીનું કામ દરેકને ખુશ કરવાનું નથી; અધિકારીનું કામ કાયદેસર અને જાહેર હિતના નિર્ણયને નિષ્ઠાપૂર્વક અમલમાં મૂકવાનું છે.

સુરતના પરિવર્તનની આ ગાથા એ વાતનો પુરાવો છે કે એક અધિકારીની દૃઢ ઇચ્છાશક્તિ સમગ્ર શહેરની કાર્યસંસ્કૃતિ બદલી શકે છે.

તુકારામ મુંઢે : જ્યાં નિયમ ત્યાં નિર્ભયતા

આજના સમયમાં મહારાષ્ટ્રના આઈ.એ.એસ. અધિકારી શ્રી તુકારામ મુંઢે પણ પોતાની કાર્યશૈલીને કારણે ચર્ચામાં રહે છે. હાલમાં તેઓ મહારાષ્ટ્રના Food and Drug Administrationના કમિશનર તરીકે ફરજ બજાવી રહ્યા છે.

તેમની કાર્યશૈલીમાં નિયમોનું પાલન અને કડક અમલને વિશેષ મહત્ત્વ આપવામાં આવે છે. તાજેતરમાં મહારાષ્ટ્રમાં ખાદ્ય સુરક્ષા અને સ્વચ્છતા સંબંધિત તપાસ તથા કાર્યવાહી માટે FDAની કામગીરી વધુ સક્રિય બની છે. અહેવાલો અનુસાર તેમના નેતૃત્વ હેઠળ મોટી સંખ્યામાં તપાસો અને કાર્યવાહી કરવામાં આવી છે.

પરંતુ તુકારામ મુંઢે સાહેબની વાત માત્ર કડક કાર્યવાહી સુધી મર્યાદિત નથી. તેમની કારકિર્દીમાં વારંવાર બદલીનો પ્રસંગ પણ જોવા મળ્યો છે. ૨૦૨૬માં પ્રકાશિત એક અહેવાલ મુજબ, તેમની બે દાયકાથી વધુની કારકિર્દીમાં અનેક વખત બદલી થઈ છે; તેમ છતાં તેઓ પોતાની ફરજ પ્રત્યેની નિષ્ઠા માટે જાણીતા રહ્યા છે.

આપણને અહીંથી શું શીખવા મળે?

પદ બદલાઈ શકે, કચેરી બદલાઈ શકે, શહેર બદલાઈ શકે; પરંતુ કર્તવ્યનિષ્ઠ વ્યક્તિની કાર્યશૈલી બદલાતી નથી.

અધિકારીની સાચી ઓળખ શું?

સનદી અધિકારી એટલે મોટી ગાડી, મોટો બંગલો, મોટો હોદ્દો અને અનેક કર્મચારીઓ વચ્ચે બેસનાર વ્યક્તિ—આવી સામાન્ય સમજણ આપણે બનાવી લીધી છે. પરંતુ સાચી વાત તો એ છે કે અધિકારીની ઓળખ તેના પદથી નહીં, તેના નિર્ણયોથી થવી જોઈએ.

જે અધિકારી ગરીબ માણસની વાત સાંભળે છે તે મોટો અધિકારી છે.

જે અધિકારી કાયદો તોડનાર વ્યક્તિ સામે તેની ઓળખ જોયા વગર કાર્યવાહી કરે છે તે મોટો અધિકારી છે.

જે અધિકારી પોતાના ઉપરના અધિકારી કે રાજકીય દબાણથી ડરીને નહીં, પરંતુ નિયમ અને બંધારણને ધ્યાનમાં રાખીને નિર્ણય કરે છે તે મોટો અધિકારી છે.

જે અધિકારી પોતાની સત્તાનો ઉપયોગ વ્યક્તિગત લાભ માટે નહીં, પરંતુ જાહેર હિત માટે કરે છે તે સાચા અર્થમાં લોકસેવક છે.

સંઘર્ષ વિના સફળતા ક્યાં?

આ અધિકારીઓની વાત વાંચીએ ત્યારે એક બાબત સામાન્ય દેખાય છે— તેમની સફળતાની પાછળ સંઘર્ષ છે.

ખૈરનાર સાહેબે વિરોધ અને સસ્પેન્શનનો સામનો કર્યો.

શેષન સાહેબે રાજકીય વિરોધ વચ્ચે ચૂંટણી પંચની સત્તાનો ઉપયોગ કર્યો.

એસ. આર. રાવ સાહેબે પ્લેગ પછીની સુરતની ગંભીર પરિસ્થિતિમાં શહેરને નવી દિશા આપવાનો પડકાર સ્વીકાર્યો.

તુકારામ મુંઢે સાહેબે વારંવાર બદલીઓ છતાં પોતાની કાર્યશૈલીમાં કર્તવ્યનિષ્ઠા જાળવી રાખી છે.

આ બધું આપણને એક જ વાત શીખવે છે—પ્રામાણિકતાનો રસ્તો હંમેશાં સરળ નથી હોતો, પરંતુ અંતે એ રસ્તો જ સમાજમાં વિશ્વાસ ઊભો કરે છે.

એક અધિકારી આખું તંત્ર બદલી શકે?

હા, પરંતુ એક શરતે.

તે અધિકારી પાસે સત્તા સાથે સદાચાર હોવો જોઈએ.

કાયદાની જાણકારી સાથે હિંમત હોવી જોઈએ.

નિર્ણય લેવાની શક્તિ સાથે જવાબદારી સ્વીકારવાની તૈયારી હોવી જોઈએ.

અને સૌથી મહત્ત્વનું—પોતાની ખુરશીને સત્તાનું કેન્દ્ર નહીં, પરંતુ સેવાનું કેન્દ્ર માનવાની ભાવના હોવી જોઈએ.

એક અધિકારી એક શહેર બદલી શકે છે. એક અધિકારી એક વિભાગની કાર્યસંસ્કૃતિ બદલી શકે છે. એક અધિકારી ચૂંટણી વ્યવસ્થામાં વિશ્વાસ વધારી શકે છે. એક અધિકારી ખાદ્ય સુરક્ષાના ક્ષેત્રમાં શિસ્ત લાવી શકે છે. એક અધિકારી ગેરકાયદેસર દબાણો સામે કાયદાનું શાસન મજબૂત કરી શકે છે.

પરંતુ આ માટે માત્ર અધિકારી બનવું પૂરતું નથી.

અધિકારીમાં અધિકાર કરતાં અંતરાત્માની તાકાત મોટી હોવી જોઈએ.

આપણે ઘણી વખત બાળકોને કહીએ છીએ કે, 'સારું ભણો, મોટી નોકરી મેળવો.' પરંતુ તેની સાથે એક વાત જરૂર કહેવી જોઈએ—'મોટા અધિકારી બનો એ કરતાં સારા અધિકારી બનો.'

કારણ કે હોદ્દો તો સરકાર આપે છે, પરંતુ માન-સન્માન સમાજ આપે છે.

સત્તા સરકાર આપે છે, પરંતુ વિશ્વાસ જનતા આપે છે.

ખુરશી થોડાં વર્ષો માટે મળે છે, પરંતુ કરેલા સારા કાર્યની યાદ પેઢીઓ સુધી રહે છે.

ટી. એન. શેષન, જી. આર. ખૈરનાર, એસ.આર. રાવ અને તુકારામ મુંઢે જેવા અધિકારીઓની કાર્યયાત્રા આપણને એ જ સંદેશ આપે છે કે સનદી અધિકારી જો પ્રામાણિકતા, નિર્ભયતા અને કર્તવ્યનિષ્ઠાને પોતાનું શસ્ત્ર બનાવી લે તો તે માત્ર ફાઈલોનો નિકાલ કરતો અધિકારી રહેતો નથી; તે સમાજના પરિવર્તનનો શિલ્પી બની જાય છે.

આપણે દેશને બદલવાની વાત કરીએ છીએ. દેશ કોણ બદલશે?

કોઈ એક રાજકીય પક્ષ નહીં.

કોઈ એક નેતા નહીં.

કોઈ એક અધિકારી પણ નહીં.

પરંતુ જ્યારે દેશના દરેક વિભાગમાં પ્રામાણિક અધિકારીઓ પોતાની સત્તાને સેવા માનીને કામ કરશે, ત્યારે વ્યવસ્થામાં પરિવર્તન ચોક્કસ આવશે.

અને કદાચ ત્યારે કોઈ ગરીબ માણસને પોતાનું કામ કરાવવા માટે ઓળખાણ શોધવાની જરૂર નહીં પડે.

કોઈ સામાન્ય નાગરિકને પોતાના હક માટે કોઈના દરવાજે ભટકવું નહીં પડે.

કાયદો શક્તિશાળી અને નબળા બંને માટે સરખો રહેશે.

ત્યારે જ આપણે કહી શકીશું— 'આ છે સાચી લોકશાહી અને આ છે સાચી લોકસેવા.'

શબ્દસિંધુ - સનદી અધિકારીની સાચી તાકાત તેની ખુરશીમાં નહીં, પરંતુ તેની પ્રામાણિકતા, નિર્ભયતા અને કર્તવ્યનિષ્ઠામાં રહેલી છે.

— રાજેશ ધામેલિયા

(ધબકાર)